Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Kerk als sculptuur

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Kerk als sculptuur

Hervormde Sionkerk Houten rustpunt midden in de samenleving

9 minuten leestijd

Als de zon zich voorbij de grijze wolkenmassa wringt, fonkelen de zeven ramen in de kerkzaal als diamanten. Heel even zijn de witte muren decor van een subtiel spel van kleur en licht, waardoor de gewijde ruimte iets onaards krijgt. Het nieuwe kerkgebouw van de hervormde wijkgemeente Sion in Houten, dat afgelopen maand in gebruik werd genomen, wil een plek zijn waar mensen rust vinden.

Het thema "rust" speelt een belangrijke rol in de kerkelijke gemeente, die een Gereformeerde Bondssignatuur heeft. Niet voor niets is in het logo van de Sionkerk een gedeelte uit Mattheüs 11:28 verwerkt: "en Ik zal u rust geven."

Bij die tekst sluiten de voorstellingen op de ramen in de linkerzijwand naadloos aan. Kunstenaar Jan den Ouden uit Maartensdijk verbeeldde in opdracht van de gemeente verschillende momenten uit de woestijnreis van het volk Israël na de uittocht uit Egypte: de doortocht door de Rode Zee, de ark des verbonds, de Tien Geboden, de koperen slang, een oase en de doortocht door de Jordaan. Het zevende en grootste raam zit in de voorgevel en geeft het uiteindelijke doel van de tocht weer: het beloofde land Kanaän. De reis van het volk Israël staat symbool voor de weg die een christen door het leven aflegt, om eindelijk de eeuwige rust in te gaan.

Inspelend op het thema "rust" heeft architect J. van der Steeg uit Amersfoort, werkzaam bij Arcadis Nederland, ervoor gezorgd dat ook de kerkzaal rust uitstraalt. Hoge witte wanden staan beschermend om de rijen essenhouten banken met donkerrode kussens. Op de vloer liggen donkergrijze plavuizen en het plafond is bekleed met eenvoudige triplexplaten. "Ik heb geprobeerd deze ruimte een verstild en ingetogen karakter te geven, met zo min mogelijk kleuren en details", licht de architect toe in de allereerste nieuwbouwkerk van zijn hand.

Dat betekent niet dat het bedehuis een soort ontspanningsoord is voor gestreste en opgejaagde mensen. "Het accent in de kerkzaal ligt op het liturgisch centrum", wijst Van der Steeg. "Dat heeft met opzet een afwijkende vorm gekregen. Bovendien is dit het hoogste gedeelte van de kerk. Daarmee wordt onderstreept dat het in de eredienst om het Woord van God gaat."

Denkbeeldige as

De kansel, de doopvont en de -symbolische- avondmaalstafel staat op één lijn, om de eenheid van Woord en sacrament te benadrukken. Ze zijn van donker wengéhout gemaakt, dat contrasteert met de lichte kerkbanken en met wit van de muren. "De gebogen vormen wijzen op het meedelen van het Woord aan de gemeente", licht de architect met een armgebaar toe. De waterschaal van de doopvont is van groen glas. "Deze kleur verwijst naar de belofte van nieuw leven die God met de doop geeft."

Vanaf de kansel met de opengeslagen Statenbijbel loopt via het middenpad een denkbeeldige as naar de open ontvangsthal met veel glaswerk en naar het plein voor de kerk. Vanaf de parkeerplaats oogt het gebouw heel transparant: een 'buitenstaander' kijkt vanaf die plek tot aan het liturgisch centrum. Zo wordt zichtbaar dat de kerk in verbinding staat met de buitenwereld.

Van der Steeg: "Tegelijkertijd is het zo dat de kerkganger bij het binnenkomen als het ware de wereld de rug toekeert om zich in de kerkruimte af te zonderen voor de ontmoeting met God. Dat is ook de reden waarom de muren van de kerkzaal, die ruimte biedt aan 435 personen, geen ramen hebben, afgezien van de zeven gekleurde glazen hoog in de linkerzijmuur."

Niettemin is het staan in de wereld voor de Sionkerk een aangelegen punt. De gemeente hechtte er daarom sterk aan dat de nieuwbouw in een woonwijk zou plaatshebben. Het bedehuis is nu heel centraal gelegen op de scheiding van het oude Houten en het nieuwe stadsgedeelte, Houten-Zuid. Oud-kerkrentmeester A. Vossebelt, lid van de bouwcommissie: "In de buurt was er nogal wat weerstand tegen de bouw en ook de politiek stond niet meteen positief tegenover onze plannen. Toch hebben we heel bewust vastgehouden aan deze plek, omdat we als kerk midden in de samenleving willen staan. We zouden het heel erg hebben gevonden wanneer we ergens op een bedrijventerrein waren terechtgekomen. Gelukkig is de gemeenteraad uiteindelijk akkoord gegaan met deze locatie."

Randvoorwaarden

Dat betekende wel dat de architect met een aantal randvoorwaarden rekening moest houden. Allereerst was de beschikbare ruimte beperkt, waardoor het gebouw verschillende lagen moest krijgen. Bovendien moest de kerk stedenbouwkundig in de omgeving worden ingepast. Er stonden al woningen, terwijl naast de toekomstige kerk een zorgcentrum was gepland. De mogelijkheid om een klassiek kerkgebouw te realiseren -als de kerkelijke gemeente dat al had gewild- was daardoor niet aanwezig. Vandaar de moderne vormgeving, waarover de architect overigens nog stevig met de burgerlijke gemeente moest stoeien. "Maar dat leverde ook nieuwe kansen op. Het gebouw heeft door de asymmetrische, gelaagde vorm iets van een sculptuur gekregen, waarbij de kerkzaal het dominante element vormt. Het geheel is ook iets gedraaid, zodat de ingang meer aan de wijkkant is gekomen. Ik denk dat het ontwerp uiteindelijk sterker is geworden", stelt Van der Steeg niet ontevreden vast.

Door de moderne vormgeving oogt het bedehuis niet direct als een kerk. Maar voor wie het gebouw over de Rondweg passeert, is het onmiddellijk duidelijk. In de bakstenen muur achter het liturgisch centrum is een metershoog kruis van glas aangebracht, dat 's avonds wordt verlicht. "Over dit element is bij de gemeenteleden geen discussie geweest", zegt Vossenbelt. "Het zat vanaf het begin in de plannen en er is heel positief op gereageerd. Dit maakt het gebouw tot een kerk en het is een mooi signaal naar buiten toe, op een strategische plek. Tegelijk vormt het kruis binnen, letterlijk en figuurlijk, de achtergrond van het liturgisch centrum. Het onderstreept waar het in de christelijke gemeente om gaat. Alleen door het lijden en sterven van Jezus is er verzoening voor onze zonden."

Toren

Overigens had de architect graag gezien dat de kerk een toren zou krijgen. "Bij de ingang hoort eigenlijk een ranke, open staalconstructie met klokken te staan, als tegenhanger van het hoge gedeelte van de kerkzaal. Maar het gebouw zou hierdoor ook duidelijker als kerk herkenbaar zijn. Om financiële redenen is de toren nog niet gebouwd, al ligt de fundering er al wel. Misschien komt het er ooit nog van."

Dit is het tweede deel in een serie over kunst en kerk. Volgende week deel 3: de christelijke gereformeerde kerk te Veenendaal.


"Kunstwerk beter dan praatje voor de dienst"

Het ontwerp van de zeven gekleurde ramen in de Sionkerk is van kunstenaar Jan den Ouden uit Maartensdijk. Hij heeft ervaring met werken in glas. Zo maakte hij voor het renovatieproject Huize Terschuer in Terschuur een drietal ramen met applicaties in gekleurd glas en dertien panelen met een in het glas gesmolten figuratie.

Voor het nieuwe kerkgebouw van de hervormde gemeente in Houten kreeg hij de opdracht op zeven ramen de reis van het volk Israël door de woestijn naar het beloofde land weer te geven. Aanvankelijk zou in de linkerzijwand een langgerekt driehoekig raam komen, maar dat bleek technisch lastig te realiseren. Toen is gekozen voor zeven aparte ramen die samen het verhaal van de woestijnreis uitbeelden, van de doortocht door de Rode Zee tot de intocht in Kanaän. Den Ouden: "Wat de uitvoering betreft kreeg ik de vrije hand. Wel was er een commissie die meedacht en commentaar leverde. De commissie was met mij van mening dat de ramen niet een soort kinderbijbeli llustraties moesten worden. Hoewel de voorstellingen herkenbaar zijn, heb ik vooral aandacht besteed aan de abstracte waarden van het beeld."

De productie van de ramen -het snijden en verlijmen- was in handen van drie oud-leerlingen van Den Ouden: Gerjanne Brand, Jacoline van Eck en Willemine van der Zwaag.

De Maartensdijkse kunstenaar heeft een verband willen aanbrengen tussen de reis van het volk Israël en de reis van de ware christen door het leven op weg naar het hemelse Kanaän. Zo geeft hij bij het raam "Door de Jordaan" aan dat de afgebeelde mensen als individuen door de rivier gaan, "zoals eenieder alleen de doodsjordaan moet oversteken."

Het grote, zevende raam weerspiegelt met de groene heuvels en de poortvorm het beloofde land voor het volk Israël. Maar dat niet alleen. Den Ouden: "Vorm en kleur geven iets van de blijdschap van de overwinning weer. De palmtakken van de overwinning zijn zichtbaar, evenals de laatste bazuin. Zo is het raam meer nog een verwijzing naar het hemelse Kanaän."

Den Ouden erkent dat een Bijbelse voorstelling beperkingen aan een kunstenaar oplegt. "Hij kan en mag de Onzienlijke niet uitbeelden en een afbeelding van de Heere Jezus zou ik ook niet maken. In het grootste raam, "Kanaän", hebben we het centrum bewust leeg gelaten. In het hemelse Jeruzalem zal God immers Zelf "hun Licht" zijn? Op die plek kan de zon maximaal de kerk binnenvallen, om op die manier iets van de grootsheid van het Licht te vertolken."

Over de plaats die kunst in een kerkgebouw kan innemen, zegt Den Ouden: "Het kunstwerk mag niet afleiden van de verkondiging van het Woord. Op andere momenten kan het echter wel tot nadenken stemmen, tot verwondering leiden over kleur en licht, over Hem Die alles maakte. Dikwijls is dat beter dan de praatjes voor de kerkdienst."


Van het ene orgel naar het andere

In de kerkzaal valt het elektronische Johannusorgel uit de toon. Het eikenhouten instrument is ook maar tijdelijk neergezet om de gemeentezang te begeleiden. Zodra de luchtvochtigheid in de ruimte het toelaat, zal een pijporgel worden geplaatst. Het instrument bestaat al en is afkomstig uit de Zuiderkerk in Aalsmeer. In 1957 werd het gebouwd door Willem van Leeuwen Gzn. De firma Reil uit Heerde zal het 23 stemmen tellende orgel waarschijnlijk komend voorjaar in Houten opbouwen.

Om te voorkomen dat ook dit orgel qua vorm en kleur in de kerk detoneert, wordt het uiterlijk aangepast. Architect Van der Steeg heeft wel ideeën over hoe dat zou kunnen. Zo wil hij het bovenwerk (dat eigenlijk een rugwerk was) iets laten zakken en de rondingen aan de bovenkant vlak maken. Het klassieke lofwerk past ook niet bij de moderne kerk; daar moet volgens Van der Steeg een nieuw ontwerp voor worden gemaakt. "Misschien dat Jan den Ouden dit voor zijn rekening kan nemen?"

Om orgel en gemeentezang goed tot hun recht te laten komen heeft Van der Steeg de kerkzaal een royale akoestiek gegeven, mede door de materiaalkeuze. "De triplexplaten aan het plafond resoneren bijvoorbeeld met het geluid mee en vormen als het ware een klankkast."

Een lastig punt is dat het gesproken woord in zo'n klinkende ruimte minder goed overkomt. "Akoestiek en verstaanbaarheid strijden met elkaar", erkent Van der Steeg. "Dat is de reden waarom we er een akoesticus bij betrokken hebben."

Over de klank van het orgel zijn de organisten in elk geval erg tevreden, weet oud-kerkrentmeester Vossebelt. "En zingen gaat in deze kerkzaal nu al prima."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 1 december 2008

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Kerk als sculptuur

Bekijk de hele uitgave van maandag 1 december 2008

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken