Bekijk het origineel

Bommen op Helsinki

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Bommen op Helsinki

9 minuten leestijd

In het diepste geheim verdeelden Hitler en Stalin het midden van Europa onder elkaar. Eerst was Polen aan de beurt, daarna ook Finland. Deze zomer 75 jaar geleden begon de Tweede Wereldoorlog.

Verse kransen tegen de granieten grafstenen, tijdens een staatsbezoek gelegd door president Ilves van Estland. Het gebeurde dit jaar in Helsinki, op de begraafplaats Hietaniemi, zo’n beetje het nationale monument van Finland.

De Finse ”vader des vaderlands” ligt hier begraven: Mannerheim, de baron die Finland door de Tweede Wereldoorlog loodste. Desalniettemin liggen op de begraafplaats duizenden gesneuvelde soldaten: Finnen, maar ook Zweedse, Estlandse en Deense vrijwilligers die de Finnen te hulp schoten.

Het is een verstilde zaterdag en het regent zacht. Toch druppelen mensen binnen vanuit de binnenstad van Helsinki, bosjes bloemen in de hand. De Finnen zijn hun doden nog niet vergeten en de oorlogsgraven dienen als plaats van rust en bezinning.

In Hietaniemi, op een landtong met weids uitzicht over de Finse Golf, dringt de recente Finse geschiedenis zich op; 75 jaar geleden begon de Winteroorlog, Stalins poging om Finland in te lijven bij het Sovjetrijk.

De maanden ervoor heeft hij Polen al verdeeld samen met Hitler, in hun geheime akkoord van augustus. Finland en de andere Baltische landen vallen Stalin toe, is daarin afgesproken.

Stalins verjaardag

Iets over negenen in de ochtend van donderdag 30 november 1939 loeien de sirenes in Helsinki. Er verschijnt een eenzame bommenwerper boven de stad. Duizenden pamfletten strooit hij uit, die het proletariaat oproepen de Finse regering omver te werpen.

Dan laat hij vijf bommen vallen. De uren erna volgen grotere aantallen. In het oorlogsmuseum van Helsinki zijn de filmbeelden te zien van brandende huizenblokken. Bijna 200 burgers laten die eerste dag het leven.

Nederlandse kranten berichten diezelfde avond nog over de bombardementen en over het Rode Leger, dat met een enorme overmacht, drie keer de omvang van D-day berekenen historici later, de grens is overgestoken. Onaangekondigd is de aanval op Finland geopend. Voor 21 december, Stalins zestigste verjaardag, belooft de legerleiding een overwinningsparade. De leider van de operatie, Zjdanov, heeft de componist Sjostakovitsj al opdracht gegeven voor een feestelijk stuk, een suite over Finse thema’s. Op die muziek moeten de rode troepen door Helsinki paraderen, is de bedoeling. Een winteruitrusting hebben ze zelfs niet meegekregen.

In werkelijkheid zal de oorlog duren tot maart en ontelbare slachtoffers eisen, vooral aan Sovjetkant. Pas dan bezwijkt het zuidelijk front, de Mannerheimlinie. In Moskou moet de Finse regering smeken om een akkoord dat nog slechter uitpakt dan de harde condities die ze in het najaar heeft verworpen.

Blitzkrieg

Stalin kent Finland, op zijn manier. In Finland had hij Lenin voor het eerst ontmoet, toen het nog een provincie was van het tsarenrijk. Op de kade van de oude arbeiderswijk van Helsinki wijst men nu nog de tafel aan waar Lenin zijn dagelijkse bier dronk. In de zomer van 1917 bereidde hij hier zijn machtsgreep in Rusland voor.

Twintig jaar later is Stalin nog altijd overtuigd van de revolutionaire geest van de Finse arbeiders. De Winteroorlog is enkel het duwtje dat ze nodig hebben om in opstand te komen. Tijdens de eerste weken worden er meer pamfletten dan bommen afgeworpen en verwacht het Rode Leger een massale Finse desertie.

Voor de zekerheid wordt een totale overmacht ingezet. Stalin heeft de complete legerleiding gezuiverd en zijn jonge generaals zijn onder de indruk van de Duitse blitzkrieg. De wapenindustrie draait op volle toeren en ook het Rode Leger beschikt over de tanks en artillerie die de weg moeten banen. De Finnen hebben vrijwel niets om ertegenover te zetten.

Vanaf de nieuwe Moermanskspoorlijn, over de volle lengte van Karelië, steken troepen de Finse grens over. Er komt nog eens bij dat het Russische deel van Karelië geclaimd wordt door Finse nationalisten, en dat Stalin daarvoor overgevoelig is. Met name de ultranationalisten van de Lapua-beweging maken luidruchtig aanspraak op grote gebieden. Sommigen dromen zelfs van een Groot-Finland tot aan de Oeral, het woongebied van de Wolga-Finnen.

Hun leider heeft in 1932 gepoogd een staatsgreep te plegen en de nationale componist, Sibelius, is lid van de beweging – iets wat later angstvallig moet worden verzwegen als Sibelius wordt ingezet om het Westen voor de Finse zaak te winnen. Maar Stalin heeft dus zijn eigen voorstelling van het Finse nationalisme en de bevrijding van het Finse proletariaat.

Joden

Mannerheim bezit voldoende distantie om Stalins motieven te kunnen begrijpen. Tevergeefs dringt hij bij de Finse regering aan, diens eisen –gebiedsafstand en militaire bases– in te willigen in ruil voor lijfsbehoud. Als het toch oorlog wordt, loodst hij Finland de Tweede Wereldoorlog door, de enige democratie die noodgedwongen meedoet aan de kant van Duitsland.

Maar ook Hitler houdt hij op gepaste afstand. Als deze hem met een bezoek vereert op zijn 75e verjaardag, op 4 juni 1942, blijft de baron hoffelijk en koel. Formeel zijn ze bondgenoten, maar eigenlijk vindt hij Hitler een parvenu. Hij ontvangt hem in een treincompartiment ver van Helsinki en laat hem vrijuit praten – de geheime bandopname van een Finse radioman, inmiddels op internet, is de enige die we hebben van Hitler op zijn gewone gesprekstoon.

Hitler legt omstandig uit waarom het oostfront niet volgens plan verloopt. Stalins tankproductie is superieur, erkent hij, en Mannerheim trekt zwijgend aan zijn sigaar. Niet alleen omdat hij weet dat Hitler daar een hekel aan heeft, maar vooral om uit te vinden hoe sterk deze denkt te staan.

Mannerheims conclusie: Hitler heeft hem nodig. Het Finse leger laat hij halt houden aan de oude grenzen en het mag zich niet mengen in het beleg van Leningrad – de stad zou zijn gevallen als de Finnen wel hadden meegedaan.

In 1940 voorkomt Mannerheim persoonlijk de deportatie van 500 Finse Joden, bedoeld als gebaar tegenover de nieuwe Duitse bondgenoot. Ook tijdens de rest van de oorlog houdt hij hun de hand boven het hoofd, zoals dankbaar herdacht op een plaquette in de synagoge van Helsinki. Van de nazi’s moet Mannerheim niets hebben, en ook dat feit helpt uiteindelijk de dure vrede met Stalin te beklinken.

Molotovcocktails

Als in 1939 de Winteroorlog uitbreekt, staat de hele wereld aan de kant van Finland. De Sovjet-Unie wordt uit de Volkenbond gezet en de Britse regering droomt openlijk van een militaire expeditie in het noorden.

Er komt niets van en ook de buurlanden houden zich angstvallig gedeisd. Duizenden vrijwilligers uit vooral Zweden –maar er is zelfs een contingent Amerikaanse Finnen– komen goedmaken wat hun regeringen niet aandurven. Het Nederlandse Rode Kruis stuurt een medische ploeg, destijds ”ambulance” genoemd.

Vluchtelingen uit Karelië worden gehuisvest in het olympisch dorp, gebouwd voor de Spelen van Helsinki, die in 1940 moeten plaatsvinden. Zelfs tijdens de koudste oorlogsmaanden blijft het olympisch comité hardnekkig de Spelen voorbereiden – al was het maar om de aandacht van de wereld voor Stalins overval vast te houden.

Westerse journalisten nemen hun intrek in hotel Kämp, eerder de favoriete stek van Sibelius. Van daaruit ondernemen ze excursies naar het front. Omdat het vrijwel altijd het front betreft boven het Ladogameer, in de uitgestrekt bossen van Karelië, krijgt de wereld een heroïsch beeld voorgespiegeld. Daar vernietigen Finse soldaten op ski’s complete Sovjetdivisies.

Tanks worden bestreden met een simpel wapen, dat ze spottend ”molotovcocktail” noemen, naar Stalins minister die het lot van Finland heeft bedisseld. Ze zijn te danken aan het strenge Finse alcoholbeleid – het staatsbedrijf dat het monopolie bezit, legt de volledige productie om en produceert molotovcocktails voor het hele front.

Het westerse publiek krijgt verhalen voorgeschoteld van Finse overwinningen op een enorme overmacht en smult van alle heroïek. Dat de echte oorlog hard en gruwelijk is, zal het pas later ontdekken.


De ‘Nederlandse’ baron Mannerheim

Op een heuvel op de zuidpunt van Helsinki, met weids uitzicht over de Finse Golf, ligt de villa van Mannerheim. Alles ademt de sfeer van een baron uit de negentiende eeuw, tot en met de tijgervellen en andere jachttrofeeën die de Finse oorlogsleider had verzameld op zijn expedities door Azië. Zijn leven lang beschouwde Mannerheim zich als een loyale dienaar van de tsaar, die hij als officier trouw had gezworen. Een portret van de laatste tsaar siert nog altijd de salon.

Wie de villa bezoekt, krijgt pas echt een idee van de wereld van de Finse ”vader des vaderlands”. Baron Mannerheim behoorde tot de oude Zweedse adel, maar zijn stamvader was afkomstig uit Nederland. In de zeventiende eeuw vestigde deze zich vanuit het Friese Marrum in het Zweedse rijk. Toen de familie in de adelstand werd verheven, verlengde ze Marrum, geschreven als ”Marheim”, tot ”Mannerheim”.

De moedertaal van de baron was Zweeds. Daarnaast sprak hij vloeiend Russisch en Frans en later leerde hij Engels, Duits en Pools. Fins vond hij maar een boerentaal en pas na de Finse onafhankelijkheid leerde hij het, op oudere leeftijd gebrekkig spreken. In veel opzichten bleef hij een vreemdeling in eigen land, een baron uit het fin de siècle.

Juist daarom stond hij boven de partijen en kon hij Finland door de oorlog loodsen, eerst door de Winteroorlog en in de jaren erna door de Vervolgoorlog. Tot de nieuwe vrede met Stalin in 1945, toen de Finnen opnieuw een hoge prijs betaalden voor hun onafhankelijkheid.


Finlandisering

In het oorlogsmuseum van Helsinki en op andere tentoonstellingen dit jaar is er veel te zien over de Finse oorlogsjaren. Ook over de Vervolgoorlog, wanneer Finland als bondgenoot van Duitsland tussen de wereldmachten balanceert. De verloren gebieden worden heroverd, maar langzaam wordt duidelijk dat Stalin aan de winnende hand is.

De componist Sibelius, allang vervallen tot muzikale stilte, krabbelt in 1943 in zijn dagboek: „Niente! Drie vijandelijke vliegtuigen komen vandaag overvliegen. Pompeï ligt in puin zoals het altijd is geweest – alles van waarde vernietigd.”

Aan het eind van de oorlog komen de Sovjets naar Helsinki om hun vredesdictaat uit te voeren. Delegatieleider Zdjanov is stomverbaasd als hij ziet dat de stad bijna ongeschonden de oorlog is doorgekomen. Sovjetvliegers hebben tal van bombardementen op Helsinki gerapporteerd, terwijl ze in werkelijkheid door de Finnen met verlichting buiten de stad om de tuin zijn geleid.

Onder invloed van de Sovjets veroordeelt een Finse rechtbank zijn eigen premier tot gevangenisstraf. Mannerheim gaat in ballingschap en overlijdt in Zwitserland. Finland krijgt zware herstelbetalingen opgelegd en bijna de hele industrie wordt naar de Sovjet-Unie getransporteerd. Tot het einde van de Koude Oorlog zal het land een angstvallige neutraliteitspolitiek voeren, die we kennen als ”finlandisering”, de koers trouw afgesteld op Moskou.

Niet toevallig bevindt café Moskwa, in nostalgische Sovjetstijl, zich in een hoek van de onderste verdieping van hotel Torni, uitkijkend over Helsinki. Daar huisden de Sovjets die toezagen op de Finse medewerking. En nog altijd wijzen Finnen, als ze terugdenken aan die jaren, hun bezoekers omhoog naar die grijze toren.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 augustus 2014

Reformatorisch Dagblad | 14 Pagina's

Bommen op Helsinki

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 augustus 2014

Reformatorisch Dagblad | 14 Pagina's

PDF Bekijken