Honderd jaar luchtvaart

Vliegen is een vertaling van Flight - 100 years of aviaton, geschreven door de Amerikaan R.G. Grant. Uitgever Het Spectrum durfde het aan de 440 paginas dikke pil uit te brengen in een Nederlandse vertaling. Daarmee verschijnt voor het eerst in jaren een standaardwerk over luchtvaart op de markt dat niet gezien moet worden als een inferieure vertaling van een Engelstalig boek. Eén probleem heeft Lannoo wellicht niet voorzien: Op internet kan de Amerikaanse versie van het boek worden besteld voor 31 dollar. Omgerekend is dat nog geen 25 euro, de helft van de € 49,90 die de Nederlandse versie moet opbrengen.
De hoge kwaliteit die Vliegen kenmerkt, heeft ongetwijfeld te maken met de samenwerking tussen de auteur en het Smithsonian Institute in Washington. Dit instituut, dat onder meer het grootste vliegtuigmuseum ter wereld huisvest, is een vermaard kenniscentrum op het gebied van luchtvaart. Naast kilometers boeken zijn er ook vele zeldzame vliegtuigen tentoongesteld. Van de vorig jaar uitgevlogen Concorde tot het eerste toestel van de gebroeders Wright. Daarmee begon op 17 december 1903 de verovering van het luchtruim.

Kinderziekten
In 1909, zes jaar na de eerste vlucht van de gebroeders Wright, begon de wereld langzaam te wennen aan het idee dat het luchtruim ook voor de mens bereikbaar was. Op de heide in Brabant werd de eerste vlucht in het Nederlandse luchtruim gemaakt. In het Franse Reims vond zelfs een heuse luchtvaartweek plaats, waar voor het eerst grote aantallen vliegtuigen te zien waren. Alle toestellen kampten echter in die jaren nog met kinderziekten. Een behoorlijk aantal deelnemers kwam daarom niet opdagen. Door technische problemen hadden ze niet eens de reis naar Frankrijk kunnen aanvaarden. Andere vliegtuigen moesten door het ongunstige weer terugkeren. Stortbuien en wind hielden de vliegtuigen bijna de hele eerste dag van de luchtvaartweek aan de grond. Een doorweekte massa stond ondertussen aan de rand van het vliegveld gespannen af te wachten of er nog gevlogen ging worden. Laat in de middag koos een Wrighttoestel het luchtruim. Het vliegtuig moest echter vanwege een motorstoring onmiddellijk weer landen. Twee andere toestellen maakten een iets langere vlucht, maar werden sterk gehinderd door de weersomstandigheden.
De iedere dag terugkerende vraag of er gevlogen kon worden, maakte de verwachtingen bij de toeschouwers steeds gespannener. Piloten die aan de wens van het publiek wilden voldoen, overschreden echter nogal eens de grenzen van hun kunnen. Diverse ongelukken waren het gevolg.

Mijlpaal
Wat dat betreft is er in een eeuw tijd niet veel veranderd. Vliegtuigen zijn weliswaar verlost van kinderziekten, maar nog steeds spelen weersomstandigheden een rol. Opstijgen en landen tijdens hevige storm is zelfs op een internationale luchthaven als Schiphol geen gemeengoed. En in landen waar minder strenge regels gelden dan in Nederland, gaan piloten tijdens vliegshows nog steeds wel eens iets te veel op in hun wens om spektakel te laten zien. Niet zelden met een dodelijk ongeval tot gevolg.
De geschiedenis van de luchtvaart kenmerkt zich door het verleggen van grenzen. Van de eerste vlucht naar NederlandsIndië in de jaren twintig tot de eerste transatlantische vlucht, in de jaren dertig, met een Duitse FockeWulf Fw200 Condor. Wat dat betreft, valt op dat Vliegen een van oorsprong Amerikaans boek is. Een onderwerp als de vlucht van Amsterdam naar Batavia in 1924 ontbreekt geheel. Aandacht is er daarentegen uitvoerig voor de vliegboten waarmee Pan American Airlines verbindingen onderhield met ZuidAmerika. Gelukkig komen ook neutralere onderwerpen aan bod, zoals het doorbreken van de geluidsbarrière op 14 oktober 1947. De grensverleggende vlucht van het Bell X1 testvliegtuig wordt alom gezien als een mijlpaal in de luchtvaartgeschiedenis.

Duitse invloed
Veel aandacht is er ook voor de grote invloed van Duitse luchtvaarttechnici uit de Tweede Wereldoorlog. Tot de dag van vandaag klinkt hun invloed nog door in het ontwerp van vele moderne vliegtuigen. Zelfs een bemande vlucht naar de maan had niet plaatsgehad als de V2raket niet had bestaan, die steden als Londen en Antwerpen teisterde. De basis voor de Saturnusraket, waarmee maanvluchten werden gemaakt, lag bij de V2. Geen wonder: Direct na de oorlog dwongen de Amerikanen de Duitse raketdeskundige Werner von Braun, samen met tientallen anderen, om voor hen te werken.
Hoewel het Naziregime vooral angstige schaduwkanten had, werden er in de jaren dertig en veertig wel technische hoogstandjes verricht door ingenieurs. Het is dan ook veel meer aan inschattingsfouten van onder anderen Hitler persoonlijk te danken dat niet alle initiatieven in bruikbare vliegtuigen werden omgezet. Zo was de Messerschmitt Me262 straaljager al vanaf 1942 inzetbaar geweest, als Hitler niet had geëist dat ieder Duits vliegtuig bommen mee moest kunnen voeren. Daarmee werd de kiem gelegd voor het mislukken van de Me262. Pas in 1944 bedacht de legerleiding zich. Toen was het al te laat om de oprukkende geallieerde oorlogsmachine nog tegen te houden. Vermeldenswaard is ook de Me163 raketjager. Al in 1944 slaagden de Duitsers erin om daarmee snelheden boven 1000 kilometer per uur te halen. Iets wat pas tien jaar later door geallieerde jachtvliegtuigen werd geëvenaard.

Pearl Harbour
Terwijl de Duitsers het ene krijgstuig na het andere ontwikkelden, werden aan de andere kant van de oceaan heel andere vernieuwingen bedacht. Zo kwam in 1939 in Amerika de Lockheed Constellation op de tekentafel te staan. Dit toestel zou na de Tweede Wereldoorlog een van de belangrijkste intercontinentale verkeersvliegtuigen worden. Aandacht voor militaire luchtvaart was er in het Amerika van de jaren dertig echter veel minder. De onverhoedse Japanse aanval op Pearl Harbour bracht dan ook een schokeffect teweeg. Vliegtuigfabrieken schakelden in hoog tempo over op militaire productie. Bommenwerpers namen op productielijnen de plaats in van burgertoestellen.
Een terechte plaats in Vliegen krijgt de Amerikaanse aanval op de Japanse hoofdstad Tokio in 1942, waarvoor vanaf een vliegdekschip B25 Mitchell bommenwerpers opstegen. Dit was een vergeldingsmaatregel voor de Japanse aanval op Pearl Harbour. De Mitchells waren eigenlijk helemaal niet geschikt om op te stijgen vanaf een vliegdekschip. Het was dan ook een waagstuk, dat maar ten dele goed afliep. Weliswaar slaagden alle vliegtuigen erin Tokio te bereiken, maar het volgens plan landen in China liep minder goed af. Veel toestellen slaagden er door brandstofgebrek niet in het vasteland te bereiken. Anderen belandden in vijandig gebied, waarna het voor de piloten niet best afliep. Met het onbeperkte vertrouwen van de Japanners in hun leger was het na de aanval echter wel gedaan.

Koude oorlog
Na de oorlog was de luchtbrug naar Berlijn het eerste teken van de naderende koude oorlog. Het door de Russen geïsoleerde WestBerlijn werd vanuit de lucht bevoorraad door honderden Engelse en Amerikaanse vrachtvliegtuigen. Na een jaar haalden de Russen bakzeil en werd de verbinding over land hersteld. Het strijdtoneel verplaatste zich echter naar Korea. Daar is de strijd tot op de dag van vandaag niet beslist.
De Tweede Wereldoorlog zorgde er niet alleen voor dat vliegtuigen technisch steeds geavanceerder werden. Ook kwam de helikopter op, die voor die tijd niet verder was gekomen dan het experimentele stadium.
Een opvallende ontwikkeling sinds het einde van de jaren vijftig is het afnemende tempo waarin vernieuwingen worden gelanceerd. De Boeing 737, het meest gebruikte verkeersvliegtuig anno 2004, is gebaseerd op technologie uit de jaren vijftig. De allereerste Chinookhelikopter vloog meer dan veertig jaar geleden al. Nog steeds is het toestel in productie. De Nederlandse luchtmacht vliegt zelfs nog maar enkele jaren met deze heli.
De ontwikkelingen die wel plaatshadden, waren voor een groot deel toe te schrijven aan de koude oorlog. Daarin zochten de Russen en Amerikanen voortdurend naar evenwicht. Tot 1956 had Moskou bijvoorbeeld geen intercontinentale bommenwerpers. Op dat moment vlogen de Amerikanen al met honderden B47 Stratojets en machtige B36 Peacemakers. De machtige B52 Stratofortress had ook al zijn eerste vlucht gemaakt. Tekenend voor het minder snelle verloop van technologische ontwikkelingen is echter ook dat dit toestel nog steeds niet is weg te denken uit het inventaris van de Amerikaanse luchtmacht.

Terreur
Terechte aandacht is er in het boek voor veranderingen in de wereld en de gevolgen daarvan voor de luchtvaart. Er wordt speciaal ingezoomd op de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten. „Het effect van 11 september op het vertrouwen van het publiek in het luchtverkeer was onmiddellijk en heftig. Volgens enquêteurs zei veertig procent van de Amerikanen niet te zullen vliegen, in de nasleep van de terreuraanvallen.
Los van de terreurdreiging is het echter moeilijk in te schatten hoe de toekomst van de luchtvaart eruitziet. In Amerika ligt het peperdure F22-straaljagerproject onder vuur. Vorig jaar schoof Boeing de veelbelovende Sonic Cruiser op de lange baan. Het toestel had ongeveer 220 mensen moeten vervoeren met een snelheid ruim boven de 1000 kilometer per uur. Daarentegen bouwt Airbus stevig door aan de A380, het dubbeldeks-passagiersvliegtuig met meer dan 550 zitplaatsen. Vast staat wel dat een juiste inschatting van de marktontwikkelingen cruciaal is. Eén verkeerde inschatting en een vliegtuigfabrikant is honderden miljoenen euros armer of gaat zelfs failliet. Wat dat betreft kan de toekomst van de luchtvaart verrassende, onverwachte wendingen krijgen.

N.a.v.: Vliegen, een eeuw luchtvaart, door R.G. Grant; uitg. Lannoo/Het Spectrum, Tiel/Utrecht, 2003; € 49,90; ISBN: 90-773-3011-9.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen