Uitrusten op een 'konkeltje'

Hoog steekt de toren van de Grote of Sint Nicolaaskerk uit boven het stadje. Vanaf de balustrade —een dikke 30 meter boven het maaiveld— is het compacte stadje prima te overzien. „Er hebben nooit meer dan tweeduizend mensen binnen de vesting gewoond”, weet stadsgids Koert Kraak. De nieuwbouwwijken buiten de stadsgrachten tellen nog eens tienduizend inwoners. Het gepensioneerde lid van vereniging Oud-Monnickendam en oud-raadslid woont er al 45 jaar en kent de gemeenschap op z’n duimpje. „Ondanks de komst van veel kapitaalkrachtige Amsterdammers die de mooiste woningen opkopen, is er sprake van een hechte groep.”

De Grote Kerk is het belangrijkste monument. Het Godshuis met drie verschillende leidaken biedt buiten coronatijd ruimte aan 1500 mensen. De bouw begon in 1401. Het duurde 250 jaar voordat het laatste stukje kerk was afgebouwd. Aan de toren zijn sokkels aangebracht, waarop beelden van de twaalf apostelen zouden worden geplaatst. Zover is het nooit gekomen. In 1572 kwam de kerk in protestantse handen. Dat betekende het einde voor het werk van de monniken in het klooster achter de kerk, de stichters en naamgevers van het stadje. Het klooster zelf viel onder de slopershamer.

Het grote bedehuis wordt soms gebruikt voor concerten. Het door Johann Gerstenhauer tussen 1778 en 1780 gebouwde hoofdorgel wordt aan de onderzijde bespeeld. De organist zit aan de achterkant en kan de kerkzaal niet zien. Anno 2020 werkt hij met een camera.

ARMOEDE

Monnickendam is een echt Zuiderzeestadje met een wirwar van smalle straatjes, grachten en dicht opeengepakte huizen. De oudste gebouwen dateren uit de 12e eeuw. Het plaatsje, dat in de middeleeuwen landerijen en boeren binnen de stadsmuren had, is opvallend gaaf gebleven. Het stadspatroon is nog precies zoals 500 jaar geleden. Dat is een direct gevolg van een lange periode van armoede, waarin het voor het stadsbestuur niet mogelijk was om veel te (ver)bouwen.

Monnickendam leefde van de visverwerking en de scheepsbouw. Tot 1600 was er welvaart. Door de afsluiting van de vaargang voor schepen die via de stad richting Zaandam en Amsterdam konden, zette de teloorgang in. Er was geen geld meer voor vernieuwingen. Aan het begin van de vorige eeuw telde het stadje een kleine honderd Joden, die in de nieuwe Steeg een eigen synagoge hadden. In de jaren dertig van de vorige eeuw werd deze gesloten. Een raam met een Davidster herinnert nog aan hun verblijf. Monnickendam telde bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog nog 17 joden. Slechts een van hen overleefde oorlog. De Joodse begraafplaats, net buiten de vesting, wordt nog steeds —zij het sporadisch— gebruikt.

PARKEREN

In de Fluwelenburgwal vallen de verschillende gevelstenen op. Ook op andere plaatsen zijn dergelijke versieringen aangebracht, net als zogenaamde konkeltjes. Dat zijn groen geverfde korte bankjes die aan de muur van de woning zijn bevestigd. Vroeger dienden ze om op straat uit te rusten na gedane arbeid. Steeds vaker maken ze onderdeel uit van het stadsbeeld.

Parkeren is gratis. Op de parkeerplaats bij de Grote Kerk, maar ook in het stadje zelf. Op een doordeweekse dag zijn er voor toeristen voldoende plekken beschikbaar.

Een wandeling door het stadje voert langs fraaie doorkijkjes en oude panden onvermijdelijk naar het water. Tussen het IJsselmeer en Monnickendam ligt de Gouwzee, een relatief smalle doorgang naar het IJsselmeer. Belangrijke trekpleisters zijn de schutsluis bij het VVV-kantoor en de voormalige visafslag.

In de Havenstraat hangt de geur van gerookte paling en makreel. Er is nog één rokerij actief. Vroeger waren dat er wel 25. Iets verderop staat een vervallen rokerij. Het karakteristieke pand met een hele rij schoorstenen staat op de nominatie om gesloopt te worden en plaats te maken voor woningbouw. Aan de overkant staat de laatste scheepswerf. De oprichter kwam uit Urk. In 1957 was er een grote brand. „Om geloofsredenen was de eigenaar niet verzekerd, maar het bedrijf kwam er toch bovenop.” Anno 2020 glijden er zogenaamde superjachten tot een lengte van 62 meter van de helling.

CARILLON

Op de Zuiderzeedijk, die ooit het water van de Zuiderzee moest keren, staat de zogenaamde speeltoren. Het is net middaguur. Twaalf slagen geeft de klok, voorafgegaan door een carillonmelodie. Evenzovele malen blaast de faam (afbeelding van de Romeinse godin van het gerucht) aan de buitenzijde op de trompet en beginnen enkele ruitertjes te draaien. Het is het oudste bespeelde carillon ter wereld. De toren zelf dateert vermoedelijk uit de 12e eeuw, de precieze gegevens zijn helaas bij een brand in het archief verloren gegaan. Waarschijnlijk is hij gebouwd als vuurtoren. De stadsbeiaardier is iedere zaterdagochtend actief.

In het vroegere stadhuisje naast de speeltoren bevindt zich nu het Waterlands Museum met daarin de collectie van de vereniging Oud-Monnickendam. Het Noordeinde was vroeger de belangrijkste winkelstraat. De meeste grote ketens hebben hun biezen gepakt, er is nog ruimte voor kleinere boetiekjes. Aan deze straat ligt ook het statige ‘nieuwe’ stadhuis, dat tot in de jaren negentig van de vorige eeuw dienstdeed. Boven op het dak staat een monnik, ooit afkomstig van het pand op de plek van het huidige museum. Monnickendam eert zijn naamgevers.

STADSGIDSEN ZIJN OP AANVRAAG BESCHIKBAAR: WWW.STADSGIDSENMONNICKENDAM.NL

Monnickendam eert naamgevers

Het oude Zuiderzeestadje telt verschillende horecagelegenheden. Ze zijn vooral gevestigd in het centrale deel van het historische plaatsje, in de buurt van de oude schutsluis of bij de haven met zijn tweeduizend ligplaatsen voor jachten. Voor een koffie- of theemomentje zijn meerdere gelegenheden geschikt. In het hart van het stadje, in het prachtige Waaggebouw, is restaurant De Waegh gevestigd. Iets verderop, voor de liefhebbers van een terras met uitzicht op het water, is het ook prima vertoeven bij eetcafé De Ouwe Blauw.

Spionagecamera

Friso de Zeeuw (68) uit Monnickendam is ieder jaar wel een of meer keren in de voormalige Duitse Democratische Republiek (DDR) te vinden. Hij verzamelt tal van spullen die de maatschappij van de heilstaat van toen symboliseren. Zijn museum naast zijn woning in Monnickendam groeide uit tot een heus kenniscentrum, dat op afspraak voor bezoekers is opengesteld. Recent was het dertig jaar geleden dat de grenzen tussen voormalig Oost- en West-Duitsland —tientallen jaren hermetisch afgesloten van elkaar— weer opengingen. De Zeeuw had toen al diverse reizen naar de DDR achter de rug. Zijn trips naar Oost-Berlijn brachten hem in een „compleet andere wereld.” Hij raakte bij een bezoekje aan Berlijn in 1985 gefascineerd door het leven in de DDR. Met het neerhalen van de Muur ging er voor de verzamelaar een luilekkerland open. Een Trabantje kreeg een plek bij de woning die hij juist kocht met het oog op voldoende ruimte voor een museum in de aanbouw. „Het kan hier net op de oprit staan”, aldus de verzamelaar, die het autootje, net als een aantal andere zaken tot 1 november heeft uitgeleend ten behoeve van een expositie in het Museum van de Twintigste Eeuw in Hoorn. Ook een MZ-motor, het eigen DDR-merk, nam hij mee. „Dat was een schenking aan het museum.” Vorig jaar verscheen van de hand van de hand van de voormalige hoogleraar het boek ”De tastbare DDR”, eerder schreef hij ”Fascinatie DDR”.

De belangstelling van De Zeeuw gaat vooral uit naar het leven van de DDR-burgers. „Hoe woonden ze, hoe werkten ze, hoe brachten ze hun vakanties door en hoe verhield zich dat tot de wereld van staat en veiligheidsdienst Stasi?” In vitrines heeft hij alles keurig gerangschikt, het speelgoed van de DDR-kinderen, de jeugdbeweging, het leven in de fabrieken, de drang van de staat om voor van alles en nog wat medailles en oorkondes te kennen, het culturele leven, de sport en de design. Bij dat laatste valt op dat er constant sprake was van grote staatsinvloed. Aanvankelijk mocht er niet te westers uitzien. Vernieuwingen haalden het niet of werden afgevlakt door een kleinburgerlijke smaakpolitie. „Het hele economische leven was losgezongen van de markt van vraag. Ruimte voor innovatie was er niet. Het moest wel misgaan.”

De Zeeuw bezit een apparaat waarmee weckpotten vacuüm konden worden getrokken. „Dat paste echt in een zelfverzorgende staat met de meeste moestuinen van Europa.” Hij bemachtigde zelfs een spionagecamera van de Stasi. Nog steeds is de verzamelaar op zoek naar dagboeken waarin zogenaamde brigadeploegen —groepjes van een twintigtal werknemers— in fabrieken minutieus hun arbeid en zaken met betrekking tot jubilea, uitjes en de viering van internationale vrouwendag bijhielden. „Die geven een prachtig beeld. Ook al zijn ze politiek correct opgesteld, tussen de regels door lees je toch van alles.”

Het museum is alleen op afspraak geopend. Door corona kan dat tot 1 januari duren. Afspreken kan via theodoradezeeuw@gmail. Com of 0299 651 872. Adres: bereklauw 10, 1141 km monnickendam. De toegangsprijs bedraagt 2,50 €, inclusief koffie of thee. Een deel van de collectie is tot 1 november in het museum van de twintigste eeuw in hoorn te zien. Daar is het boek “tastbare ddr” te koop (ook via de webwinkel).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen