Door Het Licht Dat Nu Ontstoken Is -7-

In de vorige nummers 1 hebt u kunnen lezen over de opkomst van de Hervorming in Frankrijk. Een roomse priester Faber (ca 1450-1536) kwam tot bekering, maar ook in het hart van Marguerite d’Angoulême (1492-1549), de zuster van koning Frans I (1494-1547), werkte Gods Geest een reformatie. We vernamen dat Marguerite alles deed om de Hervorming in Frankrijk te bevorderen en uitzag naar iemand die de Hervorming zou kunnen leiden. We lazen over het woeden van de Sorbonne, het zenuwcentrum van de roomse kerk in Parijs, over verscheidene martelaren die om het geloof verbrand werden en over een pamflettenstrijd die in Parijs losbrandde voor en tegen de Hervorming. In alle verwarring die er ontstond, bereidde de Heere Zelf een man voor om de Hervorming te leiden, Johannes Calvijn. We hebben gelezen hoe Calvijn gesprekken voerde met zijn neef Pierre Robert Olivétan, die tot het inzicht was gekomen dat de roomse kerk dwaalde. In dit artikel lezen we hoe Calvijn zijn zondigheid en Gods rechtvaardigheid tot straf leerde erkennen en beleven, maar ook dat hij uiteindelijk ruimte mocht vinden in de verdienste van de Heere Jezus. We zullen vernemen hoe een vriend van Calvijn, Nicolas Cop (1501-1540), als rector op de Parijse Universiteit zijn reformatorische inaugurale rede hield, die hij samen met Calvijn opgesteld had. De vele roomse geestelijken moesten zijn rede knarsetandend van woede aanhoren. Dat had tot gevolg dat Cop niet meer veilig in Parijs kon blijven. Hij moest vluchten voor zijn roomse vervolgers. Samen met Calvijn vertrok hij naar Angoulême, de geboorteplaats van Marguerite. In het huis van een vriend van Calvijn, Louis du Tillet (1509-?), waren ze voorlopig veilig.Bekering van CalvijnEr is geen duidelijk tijdstip van omkeer in het leven van Calvijn aan te wijzen. Maar diverse uitspraken van hem duiden er toch op dat de Heere een goed werk in hem begonnen was. Hij kon op den duur niet loskomen van de gesprekken met zijn neef Olivétan. Verontrust sloot de student zich op in zijn kleine kamer en onderzocht zichzelf; hij vroeg zich af wie hij was en waar hij heenging:“Heere, Gij weet het, ik belijd het Christelijk geloof, zoals ik het van mijn kindsheid af aan geleerd heb (…). En toch ontbreekt mij iets (…). Men heeft mij geleerd U te aanbidden als de enige God; maar ik ben onbekend met de ware verering die U moet worden toegebracht (…). Men heeft mij geleerd dat Uw Zoon mij door Zijn dood heeft vrijgekocht (…), maar nooit heb ik in mijn ziel de kracht van die verlossing ondervonden. Men heeft mij geleerd dat er eenmaal een opstanding zal zijn, maar ik heb er een afschrik voor, als voor de ‘noodlottigste’ van alle dagen (…). Waar zal ik het licht vinden dat ik nodig heb? (…) Helaas! Uw Woord dat gelijk een lamp Uw gehele volk moest verlichten, is ons ontnomen (…). In plaats daarvan spreekt men ons van een verborgen wetenschap en van een gering aantal ingewijden, wier godsspraken wij moeten aannemen (…). O God, verlicht mij met Uw licht!” 2 De professoren van het Collège de Montaigu begonnen te vrezen dat hun zo geprezen student afvallig zou worden. Zij probeerden hem te overtuigen van de waarheid van de roomse leer. Een professor zei hem: “De hoogste wijsheid van de Christenen bestaat daarin zich blindelings aan de kerk te onderwerpen en hun hoogste waardigheid is de rechtvaardigheid van hun werken. ‘Ach’, antwoordde Calvijn, ‘ik ben een ellendig zondaar…!’ ‘Het is waar’, hernam de professor, ‘maar er is een middel om barmhartigheid te verkrijgen (…). Biecht uw zonden bij een priester en vraag er nederig absolutie voor (…). Wis door uw goede werken de herinnering aan uw feilen uit en voor hetgeen u nog ontbreken zal, vul dat aan door offers en plechtige reinigingen eraan toe te voegen’.” 3 Toen hij deze woorden hoorde, zei Calvijn bij zichzelf dat degene die naar de priester luistert, naar Christus Zelf luistert. Onderworpen ging hij naar de kerk, ging de biechtstoel in, knielde neer op de bidstoel, beleed zijn zonden aan de dienaar Gods, vroeg om absolutie en nam nederig alle boetedoeningen aan die men hem oplegde. En dadelijk probeerde hij, met al de geestkracht die hem kenmerkte, de verdiensten te verkrijgen die zijn biechtvader van hem eiste. ‘O God’, riep hij beangst uit, ‘ik wil door mijn goede werken U de gedachtenis aan mijn beledigingen ontnemen!’ 4Nog meer dan de priester eiste, deed hij en hoopte dat hij na zoveel arbeid behouden zou zijn. Maar helaas, of eigenlijk gelukkig maar, zijn vrede was van korte duur. Nadat enige uren waren verlopen, gaf hij toe aan enige toorn en zijn hart was opnieuw verontrust. Hij meende dat Gods oog in de diepte van zijn ziel doordrong. ‘O God’, riep hij uit, ‘Uw blik doet mij ijzen van schrik’. 5 Hij ging weer naar de biechtstoel, maar dat gaf ook geen oplossing. De priester wees hem de verkeerde weg: ‘God is een streng Rechter Die de ongerechtigheid ook streng zal wreken. Wend u eerst tot de heiligen’. 6 Calvijn gehoorzaamde en riep de heiligen aan. Hij smeekte hen door hun tussenkomst God te bevredigen Die hem onverbiddelijk scheen. Hij vond weer enige ogenblikken rust en begaf zich aan de studie. Maar de onrust overmeesterde zijn ziel weer. Hij schoof toen zijn boeken van zich en riep uit: “Ach, mijn geweten is nog verwijderd van de ware gerustheid. Telkens als ik afdaal in de diepten van mijn ziel; telkens, o God, als ik mijn hart tot Uw troon verhef, bevangt mij een zeer grote angst (…). Ik zie het, geen enkele zuivering, geen enkele voldoening kan mijn kwaal verhelpen! Ik voel mijn geweten doorstoken door ruwe prikkels.” 7 Om dit alles kwijt te raken nam hij zich voor zich in het geheel niet meer met zijn zaligheid te bemoeien.Hij ging zich weer vermaken met zijn medestudenten, bezocht vrienden in de stad, zocht gesprekken die geschikt waren zijn gedachten te verstrooien. Maar het was alles vruchteloos. Hij kon geen vrede in zijn ziel vinden. De paus kon hem die niet geven. Maar waar het dan vandaan moest komen, wist hij niet. De Heere Jezus kende hij nog niet.Wel zag en hoorde hij van het standvastig getuigenis van de martelaren die in Parijs terechtgesteld werden. Ook maakte de terechtstelling van een voorname roomse priester die tot het ware geloof gekomen was, diepe indruk op hem. Calvijn kon het niet begrijpen. Nu deze priester die zó’n belangrijke plaats innam in de roomse kerk, inzag dat de roomse leer een valse leer was, en de nieuwe leer beleed, zodat hij daarvoor zelfs de dood inging, dan móest het toch wel een heel bijzondere leer zijn. In zijn hart overlegde hij: ‘Een nieuwe leer verheft zich. Ach, als ik mij eens bedrogen had. Als mijn neef, als mijn andere vrienden, als degenen die hun leven om hun geloof geven, de waarheid gevonden hebben? Als zij op die weg de vrede gevonden hebben die de leer van de paus mij niet geven kan…?’ 8 Zo besprong de twijfel zijn hart. Een lichtstraal van boven begon hem te verlichten, hem zijn zonden te tonen. “Voorzeker, die nieuwe predikers hebben stof om mijn geweten te prikkelen. Ik begin nu (…) te bekennen in welk een modderpoel van dwaling ik mij tot nu toe heb gewenteld, door hoeveel vlekken ik mij heb misvormd (…) en vooral, welke eeuwige dood mij bedreigt.” 9 Hij slaakte diepe verzuchtingen en stortte stromen van tranen, zo vertelde hij later. Het gewicht van de zonde verpletterde hem. Verschrikt door de Goddelijke heiligheid riep hij uit: “O God, Gij houdt mij ingesloten alsof Gij op mijn hoofd de bliksem zond. (…). Heere, ik veroordeel met tranen mijn vroegere wijze van leven en ik trek mij terug in Uw weg. (…) O, God, reken mij die gruwelijke verzaking (…) van Uw Woord niet toe.” 10 Christus gevondenIn 1533 is de spanning in Calvijns jonge hart tot een hoogtepunt gekomen. Na veel strijd neemt hij afscheid van de leer van de kerk der vaderen en kiest hij voor de leer van de Hervorming. Een keuze die de Heere Zelf in zijn hart gelegd heeft. En Olivétan, zijn neef, zag en hoorde dat zijn gebed verhoord was. Maar Calvijn was nog niet gerust. Zijn schuld was nog niet opgelost! Olivétan adviseerde hem zich over te geven aan de studie van de Heilige Schrift. En tóen werd zijn hart verlicht door de blijde boodschap van het Evangelie. Overal vond hij de Heere Jezus Christus, Die voor Zijn volk de zonden heeft gedragen: “Arm, ellendig, geef ik mij over aan de barmhartigheid die Gij ons in Christus hebt bewezen, ik ga die enige Haven des heils binnen (…). Zijn offer heeft (…) voor mij voldaan (…). Wij hadden nutteloze dwaasheden gedaan (…), maar Gij hebt Uw Woord als een fakkel vóór mij gesteld en Gij hebt mijn hart geroerd opdat ik een afkeer zou hebben van elke andere verdienste dan alleen die van Jezus.” 11 Zo is Pierre Robert Olivétan, de man van het olielampje, een middel in Gods hand geweest die Calvijn de weg tot het ware licht van het Evangelie heeft gewezen. Door Olivétans inspirerend voorbeeld? Nee, door de verlichtende werking van Gods Geest is Calvijn ook een student in de Heilige Schrift geworden. Als we het reformatiemonument, de muur van de reformatoren, in Genève bekijken waarop alle bekende mannen van de Reformatie: Luther, Calvijn, Zwingli, Farel, Knox en anderen, afgebeeld staan, dan zien we daarop ook deze Latijnse woorden staan: ‘Post Tenebras Lux’ (‘Na de duisternis het Licht’). Olivétan staat er niet bij. Hij is vrij onbekend gebleven, maar hij zou er eigenlijk ook bij moeten staan. Temeer daar ook hij de Bijbel uit de grondtalen in het Frans heeft vertaald. Een prestatie die hij in een relatief korte tijd heeft uitgevoerd! Wij hopen daar in een volgend artikel nog nader kennis mee te maken.Afscheid van de roomse kerkCalvijn had een grote strijd gestreden en door genade de overwinning behaald, alleen door het geloof in de Heere Jezus Christus. Maar hij moest nog een tweede grote strijd strijden: het loslaten van de roomse kerk en de paus. In het woord vooraf van zijn Verklaring van de psalmen staan de bekende woorden: “…daar het zó was dat ik zó hardnekkig aan de bijgelovigheden van het pausdom toegewijd was dat het heel moeilijk was mij uit die zó diepe modderpoel op te trekken, temde Hij en schikte mijn hart tot leerzaamheid door een plotselinge bekering; mijn hart dat, gelet op de leeftijd, maar al te verhard was in die dingen.” 12 Calvijn noemt het dus zelf een plotselinge bekering. We moeten dan meer denken aan het feit dat hij min of meer plotseling de roomse kerk losliet. De roomse kerk en het roomse gezag had hij altijd geëerbiedigd. Die kerk die hij door de apostelen gesticht waande en die belast was de mensen rondom Christus te verzamelen. Dikwijls verontrustten hem wel zijn gedachten, maar de kerk loslaten? Nee.“Er is iets”, zei hij tot de evangelischen, “dat mij verhindert u te geloven, het is de eerbied aan de kerk verschuldigd. (…) De majesteit van de kerk moet niet verminderd worden (…). Ik kan mij van de kerk niet scheiden.” 13 Zijn vrienden voerden daartegen allerlei argumenten aan, onder andere dat de paus zichzelf tot een hoofd van de kerk had opgeworpen, maar dat Gods Woord daar geen enkel bewijs voor toont. De paus onderdrukte de volken in plaats van dat het Koninkrijk van Christus heerste over de kerk. Calvijn werd door studie van Gods Woord meer en meer overtuigd van de grote dwalingen die in de roomse kerk heersten. Calvijn: “Ik zie zeer duidelijk dat de wezenlijke orde van de kerk is verloren gegaan, dat de sleutels die de tucht moeten bewaren, vervalst zijn, dat de Christelijke vrijheid is omver gestoten, dat, toen de vorstelijke waardigheid van de paus zich heeft verheven, het Koninkrijk van Christus vernietigd is.” 14 Hij begon een afkeer te krijgen van de roomse leer van de kerk en vatte het voornemen op zijn lidmaatschap op te zeggen. Hij wilde wel proberen te blijven als de waarheid geen geweld werd aangedaan, maar dat was het juist waar hij bij bepaald was. De waarheid was er niet meer te vinden! Zijn vrienden, zijn neef Olivétan vooral, onderwezen hem in de Schrift en meer en meer ging hij inzien dat de roomse kerk de waarheid had verloochend.Zo was de negentienjarige Jean door Gods Geest getrokken uit de duisternis tot Gods wonderbaar licht. Veel moest hij nog leren. Alle roomse smetten waren nog niet uit zijn gemoed verdwenen. Maar meer en meer kwam hij erachter welk een duivelse leer de roomse leer toch was.Maar was de bekering van de jonge student nu bij iedereen in de omgeving bekend? Welnee, Calvijn zelf wist wel dat er wat gebeurd was in zijn hart, maar hij wist nog zo weinig van het zuivere werk Gods. Hij moest nog zo veel leren op de hogeschool der genade. Van nature was hij erg verlegen. Hij sloot zich op in een afgezonderd vertrek en zocht gemeenschap met God alleen: “Ik heb altijd de rust en de stilte bemind; ik begon dan ook toen voor mij enig verborgen verblijf te zoeken en een middel om mij, in een afgezonderde plaats, te onttrekken aan de mensen.” 15 Zoals gezegd, gaan we de levensloop van Calvijn niet van stap tot stap volgen. Wel hopen we nog nader kennis te maken met de grote plaats die hij in het begin van de Hervorming in Frankrijk ingenomen heeft. Ondanks zijn natuurlijke bedeesdheid was de Heere bezig hem voor te bereiden tot verbreiding van het heilig Evangelie, niet alleen in Frankrijk, maar ook over de gehele wereld.De rede van Nicolas CopHet is 1 november 1533. In de kerk van de Mathurins, een overgebleven gedeelte van het klooster van de orde der Trinitariërs, vlakbij de beroemde Universiteit van Parijs, is het een drukte van belang. Deftige professoren, hoogwaardigheidsbekleders, studenten van de Universiteit en hovelingen van koning Frans I en een groot aantal roomse geestelijken zoeken een plaats in een van de vele banken. Wat is er aan de hand? Waarom hebben zich daar zoveel belangrijke personen verzameld? Wel, vandaag - op 1 november, de roomse feestdag van Allerheiligen - zal de rector magnificus van de Universiteit, professor Cop, een rede houden ter gelegenheid van de opening van het academisch jaar. Er wordt druk gepraat. Velen hebben zo hun twijfels over deze man. Professor Cop, is hij niet een vriend van Calvijn, die er ketterse gevoelens op na houdt? Zal hij dat laten merken in zijn rede? Maar dat zal hij toch niet durven voor al die roomse geestelijken?Het is muisstil als de professor de preekstoel beklimt. Hij houdt zijn rede over de uitspraak van de Heere Jezus: Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het Koninkrijk der hemelen (Matth. 5:3). Het duurt niet lang of de mensen beginnen te mompelen onder elkaar. Ze waren er al bang voor, ook déze man is door ketterse gevoelens aangetast, hoor maar wat hij zegt: ‘Laten wij Christus, de grote Ontfermer, de enige Voorspraak bij de Vader (1 Joh. 2:1), smeken dat Zijn Geest onze harten moge verlichten’.Waarom spreekt hij niet over de heiligen? Het is toch vandaag Allerheiligen? Hij spreekt alleen over Christus als de enige Voorspraak. En de heiligen dan, zo wordt er in de kerk gefluisterd. Er komt beweging onder de luisteraars. Woede is op veler gezichten te lezen. Maar anderen volgen met blijde aandacht de spreker. Die man durft ten minste te zeggen wat in veler harten al lange tijd leeft. Waren er maar meer die er zo openlijk voor uitkomen dat de roomse kerk dwaalt!Hoor wat hij nu zegt:“De zaligheid zou (…) geheel onzeker zijn, indien zij afhing van onze zedelijke of godsdienstige werken. Want wat de Wet ons niet kan geven, maar het Evangelie ons brengt, is de zekerheid dat God ons genegen is. De Wet maakt melding van de erbarming Gods, maar op één voorwaarde: men moet haar vervullen!”16 “Het Evangelie daarentegen biedt de vergeving van de zonden en de rechtvaardigmaking aan om niet. Wij worden ook niet door God aangenomen, omdat wij voldoen aan de Wet, maar enkel door de belofte van Christus. (…) Wij zijn dus de rampzaligste van alle stervelingen, indien wij eraan twijfelen dat God de zonden zal vergeven. Ik weet heel goed dat de natuurlijke mens het niet begrijpt of hij haat of liefde waardig is. De natuurlijke mens, zegt Paulus, begrijpt niet de dingen die van God zijn, maar de geestelijke mens onderscheidt ze alle en kent ze alle. Zij die dit ontkennen, vernietigen het gehele Evangelie, begraven Christus geheel en al, nemen alle ware verering van God weg, omdat God niet vereerd kan worden, als wij twijfelen. (…) Ach, mochten wij in onze ongelukkige eeuw de vrede in de kerk tot stand brengen, meer op de grondslag van het Woord dan op die van het zwaard. (…) Waarom veinzen wij dan? Waarom zeggen wij niet liever de waarheid? Is het recht meer de mensen te behagen dan God? Of moeten zij die het lichaam kunnen verderven, gevreesd worden, maar [Hij] Die de ziel [kan] verderven, volstrekt niet? O, ondankbaar menselijk geslacht dat geen enkele bekommernis wil lijden om de Naam van Hem Die voor de zonden (…) gestorven is, Die door Zijn bloed ons van de eeuwige dood en de boeien van de satan heeft bevrijd! Ketters, verleiders, bedriegers, verdoemden is de wereld en zijn de goddelozen gewend hen te noemen die ernaar streven het Evangelie zuiver en ongerept te doen binnendringen in de zielen van de gelovigen en die achten dat zij zich daarmee in de dienst van God stellen. Maar gelukkig en benijdenswaardig zijn zij die deze dingen gelaten dragen, die in aanvechtingen de Heere dankbaar zijn. (…) Verheugt u, zegt Hij, omdat uw loon groot is in de hemelen.” 17Cop besluit dan zijn moedige rede met deze moedige woorden: “Welaan, Christenmannen, laten wij met alle krachten streven naar dit zo grote geluk! God, Die in allen geloof, hoop en liefde wekt door Zijn Woord, moge ons aanwakkeren door Zijn gunst en onze geest moge Hij ontsluiten om het Evangelie te geloven en in waarheid te verstaan dat er maar één God is Die wij alleen - en dat van harte - moeten dienen en voor Wiens Naam wij alles behoren ten offer te brengen. Vervulle Hij ons met alle blijdschap en vrede in het geloven, opdat wij overwinnen in de hoop door de kracht van de Heilige Geest en later eeuwig triomferen in de hemelen! Amen.” 18 Het is een wonder dat Cop het woord niet ontnomen is. Als hij zijn rede beëindigd heeft, verlaat de menigte onder druk gepraat de kerk. Velen zijn woedend! Deze professor mag nooit op de Universiteit komen om de zielen te misleiden!Nicolas Cop, de vriend van Calvijn, heeft zijn reformatorische rede uitgesproken te midden van de roomse priesters, monniken en andere roomse geestelijken en de studenten. Het was een taak die hij ambtshalve moest uitvoeren, maar hij zag het als een persoonlijke en Christelijke taak om naar aanleiding van de hem voorgeschreven tekst uit de Schrift de juistheid van de gedachten van de hervormingsgezinden te belichten en de bestrijders van het Evangelie terecht te wijzen. Het was juist in de tijd dat er grote beroering in Parijs ontstaan was door een komedie die opgevoerd was door de studenten van het Parijse College van Navarre, waarin zij de spot dreven met Marguerite en haar hofprediker Gérard Roussel. Cop noemde haar naam niet in zijn rede, maar het bleek duidelijk dat hij het opnam voor haar reformatorische gedachten. En dat in een tijd dat er velen om hun zogenaamde ketterse gedachten op de brandstapel kwamen. Er was moed voor nodig. Maar die was hem door de Heere Zelf gegeven, anders had hij het nooit kunnen doen!Vlucht naar AngoulêmeDe rede van professor Nicolaas Cop had gevolgen. Er werd bij het Parlement een aanklacht tegen hem ingediend. Cop bleef zo veel mogelijk thuis omdat hij wist dat een groot gedeelte van de Universiteit tegen hem was. Maar het Parlement ontbood hem om zich te komen verantwoorden. Hij ging, maar toen hij vlak bij het Parlementsgebouw was, werd hij gewaarschuwd dat hij gevangengenomen zou worden. In haast verliet hij vermomd de stad en ging naar Bazel, waar hij op 25 januari 1534 aankwam. Daar was hij buiten het bereik van zijn vijanden.Hij werd vogelvrij verklaard. Op zijn hoofd stond een som van 300 kronen voor wie hem levend of dood zou overleveren.Ook Calvijn moest vluchten toen het bekend werd dat hij de hand had in de rede van Cop. Langs een beddenlaken verliet hij de achterkant van het huis van een van zijn vrienden, terwijl de deur aan de voorkant door zijn vervolgers werd ingeslagen. De zwerftocht door de ‘wildernis’ ving aan.Zijn eerste doel was Angoulême, de stad in het zuidwesten van Frankrijk, waar we in een van de eerste artikelen over geschreven hebben. Hier was de beschermvrouwe van de protestanten, Marguerite d’Angoulême, geboren. Daar had Calvijn een vroegere studievriend die hij in Parijs had leren kennen, Louis du Tillet. Daar wist hij dat hij welkom zou zijn. Na enige dagen bereikte hij het op de rotsen gebouwde stadje. Zijn vriend woonde midden in de oude stad op de berg. Het huis is er nu nog te vinden in de straat met de toepasselijke naam: Rue (straat) de Genève. Calvijn meldt in een van zijn brieven dat hij dit adres ‘als uit de hand des Heeren kreeg’.Calvijn werd hartelijk welkom geheten door zijn vriend. In alle rust kon hij ook gebruikmaken van de grote bibliotheek die Du Tillet had. Een bibliotheek met heel veel boeken van kerkvaders, zoals Augustinus en andere schrijvers uit de oudheid. Aan de rivier de Charente, die onder langs de rotsen stroomde waarop Angoulême gebouwd was, had Du Tillet ook een buitenverblijf, waar Calvijn in alle rust de boeken kon bestuderen.De hoeveelheid boeken van Louis du Tillet werd geschat op 3.000 à 4.000 folianten! Op zijn beurt vergoedt Calvijn zijn weldoener door hem de Griekse taal bij te brengen. Samen maakten zij ook wandelingen in de prachtige omgeving. Calvijn stond al snel bekend in de stad als de ‘kleine Griek’. Het was kennelijk iets bijzonders om het Bijbelse Grieks te kunnen beheersen. Louis du Tillet was kanunnik of koorheer in de kathedraal van Angoulême. Du Tillet was dus nog in de roomse kerk, alhoewel hij in zijn hart al de nieuwe leer was toegedaan. Hier heeft Calvijn in alle rust een begin gemaakt met zijn Institutie, waar we later nog op terug hopen te komen.In een volgend artikel Deo volente zullen we lezen wat Calvijn tijdens zijn korte zwerftocht door Frankrijk nog meegemaakt heeft, onder andere het eerste Avondmaal in een grot en zijn ontmoeting met een oude bekende, Jacques Lefèvre d’Etaples, die we Faber noemden, aan het hof van Marguerite in Nérac, dat een toevluchtsoord was voor de vervolgde gereformeerden.Noten:1) De zes vorige afleveringen van deze serie zijn verschenen in: In het spoor, oktobernummer 2016, p. 214-224, decembernummer 2016, p. 289-297, februarinummer 2017, p. 19-27, meinummer 2017, p. 96-104, julinummer 2017, p. 158-166 en het oktobernummer 2017, p. 192-2012) J.H. Merle d’ Aubigné, Geschiedenis der Hervorming in Europa ten tijde van Calvijn, dl. 1, Rotterdam 1863, p. 294-295 (herspeld). Hierna: Merle 1. Merle d’ Aubigné heeft deze en volgende uitspraken, ook die uit het vorige, zesde artikel, uit het Latijnse boek van Calvijn, genaamd Calvini Opuscula (de geschriften van Calvijn). Bij controle bleek dat de uitspraken op zich kloppen, maar wel samengesteld zijn uit verschillende gedeelten.3) Merle 1, p. 295 (herspeld)4) Merle 1, p. 2955) Merle 1, p. 2956) Merle 1, p. 2957) Merle 1, p. 296 (herspeld)8) Merle 1, p. 2979) Merle 1, p. 298 (herspeld)10) Merle 1, p. 298 (herspeld)11) Merle 1, p. 298 (herspeld)12) J. Calvijn, Verklaring van de Bijbel. Het boek der psalmen, dl. 1, Kampen 1993, voorrede, p. V-VI13) Merle 1, p. 298-299 (herspeld)14) Merle 1, p. 299 (herspeld)15) Merle 1, p. 301 (herspeld)16) E. Doumergue, Calvijn’s jeugd, Kampen 1986, p. 324 (herspeld)17) H. Hasper, Calvijns beginsel voor de zang in de eredienst, dl. 1, ’s-Gravenhage 1955, p. 339 (herspeld). Hierna Hasper-118) Hasper-1, p. 339-340Fotoverantwoording:a) Foto C. Verdouwb) Dietmar Rabich [CC BY-SA 4.0] via Wikimedia Commonsc) Foto C. Verdouwd) Foto C. Verdouw

Uitgebreid zoeken

Uitgebreid zoeken

Standaard operator

Zoekwoorden

Datum

Bronnen

Door Het Licht Dat Nu Ontstoken Is -7-

Artikel niet beschikbaar

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 december 2017

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 december 2017

Ook interessant voor u