Vreemdeling in een vreemd land

In de woonkamer van het echtpaar Dubois domineert de boekenkast. Een verdieping hoger heeft de heer des huizes zijn studeerkamer, gevuld met geschiedkundige, theologische en literaire werken. „Een sociaal mens ben ik niet”, bekent dr. O.W. Dubois (75). „Ik herken me in Thomas á Kempis. Het liefst zit ik met een boekje in een hoekje.”

Ook in zijn arbeidzame leven vormden boeken een wezenlijk bestanddeel. De historicus uit Berkenwoude begon zijn loopbaan op jonge leeftijd in de befaamde Groningse boekhandel Scholtens, daarna was hij verbonden aan de geschiedkundige bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam. Hij eindigde zijn carrière als ambtelijk secretaris van de centrale ondernemingsraad van de WRA-groep, de sociale werkvoorziening voor Amsterdam en omgeving. „Dat werk deed een beroep op capaciteiten waarvan ik niet wist dat ik ze bezat.”

Naast zijn werk bleef hij studeren, eerst voor zijn havodiploma. „Daarna geschiedenis, puur uit interesse en als zinvolle vrijetijdsbesteding.” Na het behalen van de aktes MO-A en MO-B ging hij door voor zijn doctoraal aan de Vrije Universiteit. „In 1983 heb ik met goed gevolg examen afgelegd.”

Met het doctoraaldiploma op zak vroeg hij zich af wat een mooi onderwerp voor een promotiestudie zou zijn. „Na veel zoeken kwam ik uit bij de correspondentie tussen Isaäc da Costa en Willem de Clercq: ruim 3000 brieven over alle mogelijk onderwerpen. Dat leek me een prachtige bron. In 1997 ben ik daarop gepromoveerd bij de hoogleraren Schutte en Van Deursen. De WRA gaf me heel veel ruimte om te studeren en bood zelfs financiële ondersteuning.”

ALLARD PIERSON

Tot 1983 kende hij het Reveil slechts oppervlakkig. „Al lezend ging ik me steeds meer thuis voelen in die sfeer. Niemand heeft het klimaat van het Reveil mooier beschreven dan Allard Pierson in zijn boek ”Oudere tijdgenooten”. Dat is voor mij hét voorbeeld van de wijze waarop je moet schrijven over je verleden, ook als je dat inhoudelijk hebt losgelaten.”

Zelf maakte de van huis uit synodaal gereformeerde Dubois een omgekeerde ontwikkeling door. „In de jaren 80 zijn mijn inmiddels al lang overleden eerste echtgenote en ik in Hillegom komen wonen. We waren vervreemd geraakt van de kerk, maar omdat mijn vrouw nog stond ingeschreven als lid van de Hervormde Kerk kregen we bezoek van een dame van de hervormde vrouwendienst. Dat bracht ons ertoe weer naar de kerk te gaan. Ik ben nu lid van de hervormde gemeente in Berkenwoude.”

In zijn denken werd hij geleidelijk orthodoxer, mede door de kennisname van het werk van Da Costa en De Clercq. „Ik heb me altijd sterk aangetrokken gevoeld tot het christendom als cultureel en historisch verschijnsel. De betekenis ervan voor mijn persoonlijk leven is pas later gekomen.”

INTENS LEVEND MENS

Dubois beschouwt Da Costa als de voorman van het Reveil. „Terecht laat de historica M.E. Kluit de beweging beginnen met de zondagavondlezingen van Da Costa, waarmee hij in 1826 begon. In zijn uitleg van de Bijbel vind je treffende dingen. Hartverwarmend is ook de eerbied waarmee hij over Christus spreekt. In dezelfde tijd ontstonden de ”reunións”, de bijeenkomsten van vooraanstaande Amsterdammers waarover Allard Pierson zo mooi schrijft. Mensen die behoefte hadden aan geestelijke verdieping en elkaar daarom opzochten om de Bijbel te bestuderen, te zingen en zich aan elkaar te laven. Ook in die kring was Da Costa een van de belangrijke figuren.”

Uit de brieven van Da Costa aan De Clercq rees voor Dubois het beeld op van een intens levend mens, worstelend met het alledaagse bestaan. „Als Jood kwam hij door de invloed van Bilderdijk gaandeweg tot aanvaarding van het christelijk geloof. Op een oktoberdag in 1820 mocht hij naar zijn eigen getuigenis knielen voor de Koning der Joden als zíjn Heere en God. Gedurende de rest van zijn leven heeft hij het christelijk geloof met grote hartstocht uitgedragen en beleden. Ook zijn veelzijdigheid vind ik interessant, en het dichterlijke, al moet ik wel zeggen dat de poëzie van de Tachtigers en mensen als Willem de Mérode en Jacqueline van der Waals me meer raakt. De dichtkunst van Da Costa is geen poëzie die de tand des tijds heeft doorstaan.”

De breedte van Da Costa komt vooral naar voren in zijn boek ”Bezwaren tegen de geest der eeuw”, dat hij op 25-jarige leeftijd schreef. Vrijwel alle terreinen van het leven komen langs, van godsdienst tot schone kunsten en van onderwijs tot de publieke opinie. „Met ironie die soms in bijtend sarcasme overgaat, geselt hij de opvatting van tijdgenoten die menen dat op alle terreinen sprake is van vooruitgang dankzij de verlichting. Daarin is hij eenzijdig, maar de kern van zijn kritiek op de verheerlijking van de menselijke rede en autonomie is nog voluit actueel.”

HET ROMANTISCHE REVEIL

In de brieven en geschriften van Da Costa zag Dubois de ontwikkeling van een reactionair en zeer conservatief man naar een gematigder mens met progressievere ideeën. „Aanvankelijk was hij een overtuigd verdediger van de absolutistische monarchie. Naderhand kwam hij tot aanvaarding van de constitutionele monarchie. Ook zijn standpunt over de slavernij veranderde. Desondanks bleef hij vanwege de uitgave van zijn ”Bezwaren” jarenlang verdacht bij de toonaangevende kringen van de samenleving. Hij heeft nooit een maatschappelijke betrekking bekleed, terwijl hij de kwaliteiten voor het hoogleraarschap had. Daar heeft hij onder geleden.”

Aan de briefwisseling met Willem de Clercq kwam in 1844 een einde door het overlijden van De Clercq. „De periode van 1820 tot 1840 wordt wel ”het romantische Reveil” genoemd, vanwege de gerichtheid op persoonlijke geestelijke verdieping. Die vind je terug in de briefwisseling. De buitenwereld bleef op afstand, al deed men wel aan liefdadigheid.”

Door de invloed van met name dominee Ottho Gerhard Heldring ging het Reveil zich actief bezighouden met sociaal dienstbetoon vanuit christelijke barmhartigheid. Het zogenaamde ”maatschappelijke Reveil” leidde onder meer tot de oprichting van de Heldringstichtingen in Zetten en Tot Heil des Volks in Amsterdam. Over beide organisaties schreef Dubois een lijvig boek. ”Reddende liefde” biedt een beeld van het werk van de Heldringstichtingen tussen 1847 en 2010. ”Aan de minste van Mijn broeders”, een coproductie met Krijn de Jong, beschrijft de arbeid van Tot Heil des Volks tussen 1855 en 2005.

GELOOFSGETUIGENIS

Ook in het maatschappelijke Reveil liet Da Costa zich niet onbetuigd. De briefwisseling tussen Kohlbrugge en Da Costa naar aanleiding van de beroemde ”kommapreek” van Kohlbrugge over Romeinen 7 vers 14, staat voor Dubois niet los daarvan. „Kohlbrugge stelde in die preek fundamentele zaken aan de orde, maar Da Costa constateerde mijns inziens terecht dat een christen ook een taak in de samenleving heeft. Daar had Kohlbrugge nauwelijks oog voor. De kritiek van Kohlbrugge heeft een wig gedreven tussen Da Costa en De Clercq. Da Costa had voldoende geestelijke veerkracht om opgewassen te zijn tegen de zeer harde woorden van Kohlbrugge, De Clercq was er niet tegen bestand. Die is er echt door beschadigd.” ”Bezwaren tegen de geest der eeuw” blijft voor Dubois het meest bepalende geschrift van Da Costa, mede door de actualiteit ervan. „Hij was onmiskenbaar eenzijdig in de kritiek op zijn dagen en de verheerlijking van het verleden, maar het hoofdstuk over de publieke opinie bevat profetische passages over de wijze waarop het volk vandaag wordt gemanipuleerd. Denk aan de sociale media. Hij voorzag toen ook al het wegvallen van traditionele sociale verbanden, de erosie van normen en waarden, een massacultuur die slechts passief vermaak biedt, democratiseringsprocessen die tot bureaucratie leiden, een toenemende afhankelijkheid van onpersoonlijke instituten en de commercialisering van menselijke betrekkingen. Zaken die vandaag realiteit zijn, veel sterker nog dan in de 19e eeuw.”

Opvallend is voor Dubois de overeenkomst tussen de uiterst felle reacties die Da Costa kreeg te verduren en de fiolen van toorn die worden uitgegoten over zijn hedendaagse geestverwanten. „Denk aan de absurde reactie op de Nashville-verklaring en de wijze waarop de ondertekenaars daarvan werden bejegend. Ik vond dat verbijsterend. Net als in de tijd van Da Costa werden alle vormen van verlichte zedelijkheid en redelijkheid afgelegd en kwam de intolerantie van de toleranten aan het licht. Op zulke momenten voel ik me een vreemdeling in een vreemd land.”

Ondanks zijn sympathie voor Da Costa was er bij Dubois geen sprake van identificatie. „Daarvoor zijn de verschillen te groot. Wel weet ik me een met hem in de diepste intentie achter zijn bezwaren. Die ligt in de proclamatie van Gods genade en majesteit tegenover de autonomie en zelfgenoegzaamheid van de verlichte mens, die denkt met zijn rede alles te kunnen bereiken en beheersen.”

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen