Rondom de kansel van Veenendaal

Deel 46 van een serie over kerkendienaars en hun spreekplaatsen 1566 wordt wel het wonderjaar genoemd. In dat jaar hebben ongeveer tweehonderd edelen aan Margaretha van Parma een smeekschrift gegeven om toch de zwaar onderdrukte protestanten tegemoet te komen. Het is het jaar waarin de Beeldenstorm plaatsvond en waarin de hagenpreken werden gehouden waarbij voor het eerst de psalmberijming van Datheen werd gezongen. 1566 is echter ook het jaar waarop in Veenendaal een kerk in gebruik werd genomen, de Oude of Salvatorkerk. Daar liggen de wortels van het grote aantal kerken dat Veenendaal telt. Veenendaal is ontstaan uit een nederzetting van turfgravers. Deze mensen behoorden kerkelijk onder de parochie van de Cunerakerk te Rhenen of onder Ede. Dat was echter twee uur lopen, zodat de geestelijke ondersteuning vanuit Rhenen alsmede de kerkgang vanuit ’t Veen matig was. De collator van de Cunerakerk, Albert van Egmont, zag de noodzaak ervan in dat er een eigen parochiekerk zou komen. Hij richtte daarover een schrijven aan Karel V, heer der Nederlanden, alsmede aan de beheerders van de veenkolonie. In 1562 kochten de veenraden een stuk land waarop de kerk zou kunnen verrijzen. Op 1 mei 1566 werd deze plechtig in gebruik genomen. Op de wijdingsakte komen we dan voor het eerst de naam Veenendael tegen. Voor die tijd sprak men van ‘Het Veen’. Drie pastoors dienden achtereenvolgens de Salvatorkerk (Salvator=Verlosser). De laatste pastoor legde in 1591 zijn ambt neer in verband met zijn leeftijd. Niet vanuit een behoefte van de bewoners van Veenendaal maar op last van de Staten van Utrecht werd pastoor Van Ameijde in 1592 opgevolgd door een predikant in de persoon van Theodorus Siligenius, komende van Leerdam. Wel blijkt gedurende 1587 tot 1591 naast de pastoor ook Johannes Willemsz als predikant gewerkt te hebben. Daar zijn geen verdere gegevens over bekend.Gedurende de ambtsperiode van ds. Siligenius was het geestelijk klimaat in Veenendaal bedroevend. Op de synode van Utrecht in 1606 klaagde hij er over dat op zondag markt werd gehouden en de herbergen open waren waaruit kijven, vechten en doodslagen ontstonden. Sedert hij naar Veenendaal gekomen was, waren er in die veertien jaar totaal dertig doodslagen geschied, ruim twee per jaar… Toen in het roemruchte jaar 1619, waarin ons derde belijdenisgeschrift van de pers kwam, ouderling William Eeliaass namens Veenendaal op de classisvergadering van Rhenen-Wijk bij Duurstede aanwezig was, bepleitte hij het in ere houden van de ‘Merctdach’ op zondag. Bedoeld zal zijn geweest de jaarlijkse jaarmarkt. Reden tot deze pleitrede was dat het al zeventig jaar de gewoonte was en het tot ‘meeste gerief van ‘d arbeytslieden’ was. Uiteraard wilde de classis van zulke ontheiliging van Gods dag niet weten, integendeel, men wilde dat de kerkenraad van Veenendaal alles zou aanwenden om hiermee te stoppen. Waarschijnlijk heeft ouderling Eeliaass niet namens zijn predikant gesproken, want Gerardus Helmichius, die Veenendaal diende van 1610 tot 1636, was secundus-afgevaardigde naar de roemruchte Synode die in 1618-1619 in Dordrecht werd gehouden. Samen met 22 andere collega’s uit de provincie Utrecht verbleef hij van 10 augustus t/m 1 september 1619 in de Domstad om in bijzijn van onder anderen Johannes Bogerman, Jacobus Trigland en Godefridus Udemans de Dordtse Leerregels te horen voorlezen en te ondertekenen. Een twaalftal Stichtse predikanten werd toen afgezet. Ook kreeg hij de opdracht in die vergadering samenOok kreeg hij de opdracht in die vergadering samen met collega Dunganus uit Utrecht de ambachtsheer van Breukelen te vermanen een ander persoon te beroepen dan proponent Johannes Philochronus, die een ‘heftige dryver van die doolinge der Remonstranten’ bleek te zijn en dit openbaarde in een ‘bitterlyck’ schrijven tegen de Heidelberger Catechismus en de opsteller van de Dordtse Leerregels Festus Hommius. Helmichius en zijn Utrechtse ambtsbroeder zijn daarin geslaagd, want een eventueel beroep op de proponent werd geannuleerd. In de acta van de Provinciale Synode van Utrecht lezen we: ‘dat den ambachtsheer ende gemeyne buyren van Breuckelen haerselven volcomelyck willen gedragen nae het advys des synodi’. Tijdens de ambtsperiode van Jacobus Heurdt van 1705 tot 1722 blijkt er een aantal mensen geen voedsel voor hun ziel te hebben gevonden; er waren gemeenteleden die een gezelschap in Ederveen bezochten, waar de Nieuw-Lekkerlandse predikant Petrus van der Velden voorging, wiens ‘Merkwaardigste lotgevallen van het leven en sterven’ onder ons nog met stichting gelezen worden. De lidmaten die deze vergadering bezochten werden ernstig vermaand en bedreigd met kerkelijke sancties. Jannigje Hendrikdr. werd onder censuur gezet omdat ze verklaarde deze oefeningen voor niets en niemand in de wereld wilde missen. Toen ze zich beloofde te onderwerpen, is de censuur opgehevenGedurende de ambtsperiode van Samuël Barovius (1749-1762) werd de kerk uitgebreid tot een kruiskerk. Dit geschiedde in 1753. Een ingemetselde steen in de kerk herinnert aan die ‘uytsetting’. Vermeldenswaard is dat het metselwerk werd aangenomen voor 266 gulden.Van ds. N.A. de Gaay Fortman, die van 1807 tot zijn overlijden in 1821 Veenendaal diende, is te vermelden dat hij de grootvader was van ds. N.A. de Gaay Fortman, die in Amsterdam met de Doleantie meeging.In 1823 werd door de kerkenraad aan koning Willem I gevraagd of men in Veenendaal onafhankelijk van de veenraden zou mogen worden, temeer daar de gemeente zichzelf kon bedruipen. De koning stemde met dit verzoek in en zodoende werd Veenendaal een zelfstandige Hervormde Gemeente.Toen in 1834 de Afscheiding plaatsvond, had dit voor Veenendaal geen noemenswaardige gevolgen. Bezoeken aan conventikels door hen die zich in de prediking niet thuis voelden, waren er immers sedert het begin van de achttiende eeuw. In 1836 wordt er melding gemaakt van een aantal mensen die zich afscheidden van de Grote kerk. Het ging – gezien de grootte en aanwas van de Hervormde Gemeente in die dagen – om een te verwaarlozen aantal. In 1835 moest de Oude Kerk zelfs weer worden uitgebreid, terwijl vier jaar later een tweede predikant aan de gemeente verbonden werd. Dat was ten tijde van ds. Hendrik Gann Dun, die weliswaar Evangelische Gezangen liet zingen, maar voluit gereformeerd was.De Afgescheidenen groepeerden zich rond de persoon van de wolkammer Hendrik van der Biezen, die al in 1817 op 22-jarige leeftijd werd vermaand door de kerkenraad wegens het houden van oefeningen. Herhaaldelijk kwam hij in aanvaring met de kerkenraad. Niet in het minst na het verschijnen van zijn boekje ‘Eenige Schriftmatige Gezangen, ter bevordering van waarheid en godzaligheid’ in 1828. In een van die liederen leverde hij kritiek op de plaatselijke predikant die de Evangelische Gezangen opgaf. Opnieuw werd hij vermaand niet meer te oefenen en niet langer dergelijke geschriften te verkopen. Van der Biezen trok zich van die vermaningen niets aan en brak in 1836 met de kerk en institueerde een Christelijke Afgescheiden Gemeente. Hij oefende in zijn eigen huis maar stak ook de Rijn nog wel eens over om daar te gaan oefenen. Verschillende keren zijn Hendrik en zijn hoorders beboet omdat het bij wet verboden was godsdienstige samenkomsten te beleggen met meer dan twintig personen. Hendrik werd ouderling en men onderhield ook de band met andere Afgescheiden Gemeenten. Het kerkelijk leven in Veenendaal kwam moeizaam tot stand. Er rezen problemen met Hendrik, waarom hij in 1838 ontslagen werd uit zijn ambt. Hij vertrok kort daarop naar Utrecht, waar hij zich aansloot bij de Afgescheiden Gemeente aldaar. De Afgescheiden Gemeente bleef interne problemen houden, gezien hetgeen er in de notulen van de provincie Utrecht en classis Arnhem over de Veenendaalse gemeente vermeld wordt. In 1864 lezen we van een toename van 45 naar 62 zielen. De aanvankelijk als huisgemeente bijeenkomende Afgescheidenen verkregen van de koning rechtspersoonlijkheid en daardoor konden ze een eigen kerkgebouw realiseren. Tot op dat ogenblik was men bijeengekomen in een schuur in de Gortsteeg achter het huis van diaken Teunis Verweij. Het kerkje dat de Afgescheidenen bouwden, was gelegen aan de huidige Zandstraat. Het duurde tot 1872 voordat men een vaste predikant kreeg in de persoon van Andries Hazevoet, die de gemeente diende van 1872 tot 1885.In deze periode werd de kansel van de kerk op de Markt beklommen door – om de bekendste rechtzinnige predikanten te noemen – Isaak Cornelis de Vijver (1855-1861) die tot de strijders voor kerkherstel behoorde. Vervolgens noemen we Leendert Schouten (1862-1863), die behoorde tot de grondleggers van het Bijbels Museum in Amsterdam en geen beroep aannam – dus ook Veenendaal niet – voordat hij zich overtuigd wist dat er ruimte was om zijn ‘miniatuur-tabernakel’ met bijbehorende attributen te kunnen herbergen, waarbij hij ook groepen belangstellenden kon ontvangen om zijn zogenaamde ‘tabernakeltoespraken’ te houden. De nieuwgebouwde pastorie aan de Markt in de nabijheid van de Oude Kerk bood daartoe volop de gelegenheid.Dammes Pierre Marie Huet is een wat omstreden predikant geweest. Hij diende Veenendaal slechts een jaar. Hij kwam in 1870 als kandidaat en vertrok een jaar later naar Dirksland. Zijn voorvader Gideon Huet was vele jaren eerder gevlucht uit Frankrijk vanwege de vervolging der Hugenoten. Velen uit zijn voorgeslacht werden predikant in de Waalse kerk. Ook Pierre –zoals hij doorgaans werd genoemd – ging theologie studeren. Echter… zijn levenswandel was bepaald niet voorbeeldig. Een predikantschap in ons vaderland zat er daarom destijds niet in. Ds. O.G. Heldring, die zich inzette voor gevallenen op allerlei fronten, trok zich ook het lot van Pierre aan en adviseerde hem naar Zuid-Afrika te gaan. Hij vertrok als journalist en kwam daar tot bekering, waarna hij hulppredikant werd in Kaapstad. De proefpreek die hij hield alvorens hij zijn dienstwerk kon verrichten, handelde over de tekst: ‘Roept Simson, dat hij voor ons spele’. Later heeft hij deze preek in dichtvorm uitgegeven. Na tien jaar verblijf in Afrika, waar hij ook zijn bekende ‘Afrikaansche gedichten’ schreef – waarin hij zich duidelijk distantieerde van het onderdrukken van de zwarten – keerde hij terug naar Nederland, in het geloof dat er voor hem wel een plaats in de Hervormde Kerk zou zijn. Hij werd door de Confessionele Vereniging beroepen als rondreizend predikant en in de Domkerk van Utrecht werd hij als zodanig bevestigd. Het hele land doortrekken in die jaren was geen bagatel terwijl de twisten onder ‘de vrienden der waarheid’ hem ook niet in de koude kleren gingen zitten. Hij nam in 1870 een beroep aan naar Veenendaal. Na Dirksland nam hij in 1875 een beroep aan naar Nunspeet. Mede onder invloed van de opwekkingsconferentie in Brighton die hij samen met Abraham Kuyper, dr. Ph.J. Hoedemaker en anderen bezocht, weekte hij los van het calvinistisch gedachtengoed. Hij dichtte: ‘k Ben liever remonstrant met Christus in het hart, dan in ’t noodlottig net van Jan Calvijn verward’. Met ds. Bähler van het naburige Oosterwolde, die de vader van de Luctor et Emergo-gemeente te Oldebroek genoemd mag worden, hield hij opwekkingssamenkomsten. Op den duur liep het niet meer tussen Nunspeet en Huet. Men begeerde de evangelische boodschap in arminiaans geraamte niet. Een flink aantal gemeenteleden hield alternatieve diensten op een boerderij waar Afgescheiden docenten en studenten van de Theologische School te Kampen voorgingen. Een beroep naar Goes volgde. Daar wenste men noch een vrijzinnig noch een rechtzinnig predikant op calvinistische leest geschoeid, maar wel een man als Huet. In de lange periode dat Huet Goes diende verdiepte hij zich in het spiritisme en onderging daar de nadelige gevolgen van. Het was onder invloed van de vrij-evangelische ds. J.G. Smitt te Amsterdam dat hij hiervan in 1890 terugkeerde. Vijf jaar later overleed hij. Of hij ook van zijn rijmpje over remonstrant en Calvijn teruggekomen is, weten we niet. Wel dat het volgende gedichtje van zijn hand zijn hartentaal was. Eens waart Gij niets, ik was toen al. Toen werd Gij iets, doch ik bleef veel. Gij werd toen veel, maar ik bleef iets. Toen werd ik niets, en Gij werd ’t al.Nog een veel geciteerd gedicht van Huet is: Geef m’ er de allerlaagste plaats; Grote God van dood en leven; Nooit heeft iemand zoveel kwaads tegen zoveel licht bedreven.Op zondag 30 juli 1930 besloot ds. M. Jongebreur, een van zijn Veenendaalse opvolgers, op de laatste zondag voor hij verongelukte zijn preek met een eveneens bekend volgend vers van Huet: Geen berouw of boetedoening Delgt mijn snode misdaan uit Geef mij Jezus tot verzoening, Geef mij Jezus tot verzoening, Die de zonden buitensluit. Jezus slechts kan mij genezen Van mijn vreselijk zielsbederf. Van mijn vreselijk zielsbederf. Jezus moet mijn redder wezen, geef mij Jezus of ik sterf.geef mij Jezus of ik sterf.Ook een bekende persoon was dr. Philippus Jacobus Hoedemaker (1868-1873). Hoedemaker was van 1880 tot 1887 hoogleraar aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, waarvan Abraham Kuyper de stuwende motor was, maar uiteindelijk wilde hij de vaderlandse kerk niet verlaten. Van Afscheiding en Doleantie wilde hij niet weten. Vandaar dat hij zijn hoogleraarschap neerlegde en predikant werd in het Friese Nijland. Op Kuypers woorden ‘Al Gods volk gaat met mij mee, Jan Rap en zijn maat blijven achter’, reageerde Hoedemaker als volgt: ‘Dan hoor ik voortaan bij Jan Rap en zijn maat’. Zijn motto was: ‘Heel het volk en heel de kerk’. In de dagen van de predikanten Schouten en HoeIn de dagen van de predikanten Schouten en Hoedemaker kwam de industrialisatie van Veenendaal tot grote bloei. Zo was er 1862 een stoomweverij gekomen die aan vele Veenendalers brood verschafte. Echter, dit ging ook gepaard met kinderarbeid. Na zijn vertrek uit Veenendaal naar Rotterdam schreef Hoedemaker een boekje getiteld: De Fabriek-Arbeiders te Veenendaal. Daarin lezen we: ‘Levendig herinner ik mij den indruk, die de bleeke, ingevallen, verouderde, scherp geteekende gelaatstrekken van de jongens en de meisjes, die elkander om den kansel en in de gangpaden van het bedehuis verdrongen, vooral gedurende de eerste weken van mijn verblijf te Veenendaal op mij maakten. Nooit vergeet ik het ongewone geluid van de fabrieksbel, die mij dikwerf wekte, terwijl alles buiten nog donker en stil was, en hoe ik temidden van de afgemeten voetstappen der oudere arbeiders, het getrappel van kleine voetjes kon onderscheiden, die zich voorbij de woningen waar alles nog ‘in rust was’ naar het werk spoedden. Ik wist, dat er kinderen voorbij gingen, die misschien dezen morgen al slapende uit bed getild waren om, op de kille steenen van den vloer wakker geschud, tot bezinning te komen’.Hoedemaker zorgde ervoor dat er in de Beatrixstraat een lokaaltje kwam waar geen zitplaatsenverhuur was – blijkbaar werd er dus kerk gehouden – terwijl er catechisatie en vereniging kon worden gehouden en een soort schooltje, waar op zaterdagmiddag de fabrieksmeisjes naaien, breien, lezen en schrijven werd geleerd. Hij zorgde ervoor dat er een ‘moedervereeniging’ kwam, terwijl er ook de zondagsschool werd gehouden die in 1866 was opgericht, waar dertig leerkrachten onder leiding van de predikant aan vijfhonderd kinderen Bijbels onderricht gaven. Hij organiseerde ook uitstapjes voor de jeugd en zelf ging hij ook mee. In het boekje over de fabrieksarbeiders van Veenendaal maakte hij daar ook melding van. Zo schreef hij dat hij met een 24-tal knapen naar Wageningen was geweest met een met een zeil overdekte aak. ‘Ach, zij die dag aan dag van ’s morgens 5 of 6 uur tot ’s avonds 8 à 9 opgesloten zitten in de smoorheete fabriek, onder een voortdurend oorverdoovend gesuis en geschreeuw, genieten zoo bitter weinig van het schoone jaargetij. Sommigen hunner, die nooit de grenzen van Veenendaal overschreden, konden er niet over uit, dat Wageningen zulk een prachtig stadje was, en zaten met alle inspanning te turen naar eene voorbijvarende stoomboot. Reeds de pont aan het veer, die telkens hooiwagens overvoerde, was een voorwerp van bewondering (…) ook de terugreis kon prettig heeten, weder klonk het: ’Waarheen pelgrim, waarheen gaat gij?’ over de groene velden waarop de dauw nederviel en waaruit de hooigeur oprees – weder een verhaal, nog een – nu eens Psalm 19 vers 1: ‘Het ruime hemelrond vertelt met blijde mond Gods eer en heerlijkheid’ enz., daarna vers 4 ‘Des Heeren wet nochtans, verspreidt volmaakter glans’ enz., en nu: Bijbelsche raadsels en strikvragen en al dergelijke onderhoudende dingen. Werkelijk, we waren weer thuis eer we er aan dachten!’ Hoedemaker werd opgevolgd door Hendrik Carel Bervoets die na de gemeenten Kootwijk, Hengelo (Gld), Ridderkerk, Hattem, Zwolle, Utrecht en De Kaag gediend te hebben van 1876 tot zijn dood in 1881 in Veenendaal stond. Zijn vrouw was een dochter van de bekende bekeerde Jood Abraham Capadose.Nadat in 1884 de twee predikanten van Veenendaal naar elders vertrokken, waren er twee vacatures. Dezen werden het jaar daarop vervuld door de overkomst van ds. Willem Allart Houbolt uit Ridderkerk en ds. Adrianus Johannes Loois uit Aalsmeer. Volgens meerderen waren deze twee predikanten niet zuiver genoeg in de gereformeerde leer vanwege het niet handhaven van de tucht en hun aversie tegen de doleantiegedachte. Het was met name ouderling Pieter Roodhuyzen (1826-1911) die in 1861 in Veenendaal kwam wonen en sterk partij trok voor het ‘kerkelijk conflict’ te Amsterdam. Saillant detail is dat een van zijn dochters trouwde met de dolerende ds. P.C. Koster, oom van de bekende ds. J.H. Koster van Montfoort. Roodhuyzen hield zelfs in zijn woonhuis maandelijkse ‘bedestonden’. Hij wilde dat de kerkenraad van Veenendaal zich achter de geschorste Amsterdamse broeders stelde. De kerkenraad weigerde dit, waarop Roodhuyzen zijn ambt neerlegde. Aanvankelijk kreeg hij met sympathisanten het evangelisatielokaal van de Hervormde Kerk ter beschikking om voorlichting te geven over de kerkelijke toestand. Na verloop van tijd werd dit lokaal niet meer ter beschikking gesteld en wensten kerkenraad en de beide predikanten zich geheel te distantiëren van hen die ‘de reformatie der kerk’ ter hand wilden nemen.Aanvankelijk gingen de ‘Dolerenden’ kerken bij de reeds bestaande Afgescheiden Gemeente, die inmiddels Christelijk Gereformeerde Gemeente heette. De Zeister ouderling en onderwijzer H. Frugte die voor deze gemeente catechiseerde, nam ook de kinderen der Dolerenden onder zijn hoede. Predikanten van beide kerken zouden voorgaan, maar men zou wel de eigen zelfstandigheid behouden. Toch zijn er onder de Dolerende broeders die de omgang met de Christelijk Gereformeerden wat te familiair vonden. Vandaar dat de kerkenraad op de classisvergadering te Utrecht van de ‘Nederduitsch Gereformeerde kerk op 26 januari 1888 liet agenderen: ‘In hoeverre kan een dolerende kerk met een Christelijk Gereformeerde kerk samengaan, zonder zijn standpunt te verloochenen?’ Het resulteerde in een gescheiden optrekken. De Nederduitsch Gereformeerden gingen media 1888 voortaan kerken in de christelijke school. In februari 1890 mocht de gemeente een eigen predikant begroeten in de persoon van ds. E.J. de Groot, terwijl aan het kanaal een nieuwe kerk werd gebouwd, de huidige Brugkerk die tegenwoordig in bezit is van de in 2004 ontstane Hersteld Hervormde Gemeente.Na het vertrek van ds. E.J. de Groot werd predikant van de Nederduitsch Gereformeerde kerk te Veenendaal, die sedert 1892 ‘Nederduitsch’ achterwege liet, ds. W. den Hengst (1859-1927). Hij was een van de eerste studenten theologie die aan de Vrije Universiteit van Amsterdam studeerde. Hij deed intrede op 7 oktober 1894. Bijna twintig jaar lang beklom hij de kansel van de Brugkerk, totdat hij op 4 juni 1913 zijn ambt als predikant in de Gereformeerde kerk neerlegde. Tijdens de periode dat hij Veenendaal diende, deed zich namelijk een geestelijke ommekeer voor. Hij stuitte in zijn gemeente op veel verstandschristendom en vanzelfsprekende avondmaalsgang. Op zeer eenvoudige maar ook aansprekende wijze schreef hij daarover in een brief aan een van zijn zonen: ‘’t Is de gelukkigste dag mijns levens geweest, toen God mij op 49-jarige leeftijd met 20 dienstjaren in het Evangelie achter mij, tot een kind maakte, om op de achterste bank in de school der genade een plaatsje te krijgen. Wacht je voor de waanwijze kopgeleerdheid van onze tijd, die de mensen met holle theorieën naar de hel filosofeert. De Heere zal Zijn hand tot de kleinen wenden! Het allereerste beginseltje van ware wijsheid ligt in de hartgrondige erkentenis onzer volstrekte dwaasheid ten aanzien van God en Goddelijke dingen.’ Ds. W.C. Lamain schreef over ds. Den Hengst: ‘Van wat hem voorgehouden is als student in Amsterdam sprak hij zelden. Maar wel van het onderwijs dat hij van het geoefende volk in Veenendaal had vernomen’.In zijn brief aan de kerkenraad schreef hij als reden van zijn uittreding: ‘de onhoudbare toestand in de gemeente en om de geest van het neo-calvinisme dat in meerderheid de gereformeerde kerken bezielt’. Later heeft hij in een uitgebreide brochure rekenschap gegeven van zijn uittreding. Dit boekje beleefde meerdere herdrukken.Sedert 8 juni 1913 ging ds. Den Hengst voor in het Lokaal van Christelijke belangen terwijl hij op 13 juni op een vergadering met 90 manslidmaten besloot aansluiting te zoeken bij de Gereformeerde Gemeenten, een kerkgenootschap dat destijds zes jaar jong was. Er werd een herenhuis aan de Markt gekocht dat als pastorie fungeerde, terwijl achterom grenzend aan de Hoofdstraat een kerk werd gebouwd die plaats moest bieden aan een gemeente die uit 870 leden en doopleden bestond. De Gereformeerde Kerk bleef met een derde deel van de leden over. Ondanks die aderlating herstelde zich het kerkelijk leven daar weer spoedig en kon men na enkele bedankjes, waaronder een van ds. G. Wisse (de latere professor) in 1915, in ds. A. Rolloos een nieuwe predikant begroeten. De Christelijke Gereformeerden aan de Zandstraat kregen in datzelfde jaar een predikant in de persoon van ds. J.A. Riekel (1869-1949). Hij was van huis uit rooms-katholiek en werd vanwege zijn huwelijk protestant. Hij zei er van: ‘Ik had wel een ander pakje aan maar diende nog dezelfde koning’. Later kwam hij krachtdadig tot bekering en kreeg hij een roeping tot het ambt van predikant. De ijzerwinkel die hij in Den Haag had, werd gesloten en hij ging studeren. Veenendaal werd zijn eerste gemeente. Riekel was toen 46 jaar oud.In hetzelfde jaar waarin Rolloos en Riekel naar Veenendaal kwamen, raakte de Gereformeerde Gemeente daarentegen haar predikant kwijt want ds. Den Hengst vertrok naar de hoofdstad van ons land. Op 29 augustus van datzelfde jaar mocht hij echter zijn opvolger ds. H. Kieviet bevestigen. De gemeente groeide en stond weldra bekend als ‘Kievietenkerk’.Te midden van deze kerkelijke verwikkelingen groeide de Hervormde Gemeente in ledenaantal. In 1905 moest de kerk op Markt worden uitgebreid tot de huidige afmetingen. In die tijd werd Hervormd Veenendaal gediend door ds. Harmen Doornveld, die er van 1901 tot 1908 stond en in 1902 een school oprichtte uitgaande van de Hervormde kerkenraad, daar de vrije christelijke school overwegend in ‘dolerende handen’ was. Een andere bekende predikant was ds. M. Jongebreur, die de gemeente diende vanaf 1904. In 1930 kwam hij om het leven als gevolg van een ongeval dat hem overkwam na een bezoek aan de zendingsdag te Driebergen. Ds. Jongebreur is ook wel ‘de Kuyper van Veenendaal’ genoemd. Hij had inderdaad iets van Abraham Kuyper, op diens afscheidingszin en politieke aspiraties na. Hij was namelijk beslist Hervormd en verfoeide elk afscheidingsdenken terwijl hij de benoeming tot minister van onderwijs weigerde, waartoe zijn vriend minister-president Colijn hem benoemde. Anderzijds bruiste hij van activiteit. Jongebreur behoorde betreffende de Hervormd Gereformeerde beweging in 1901 tot een van de oprichters van de Gereformeerde Zendingsbond, terwijl hij in 1906 met de burgemeester van Veenendaal tot een van de oprichters behoorde van de Gereformeerde Bond. Hij richtte in dat jaar ook een lokale afdeling op van vakvereniging Patrimonium. Een jaar eerder had hij de Hervormde mannenvereniging en kiesvereniging ‘Troffel en Zwaard’ opgericht, mede om het antirevolutionaire gedachtengoed te promoten. In 1923 stichtte hij een christelijke uloschool, die men in de volksmond ‘de kopschool’ noemde. Helaas liet de verhouding tussen ds. H. Doornveld en zijn veel jongere collega Jongebreur te wensen over. Een van de geschilpunten was de visie op het christelijk onderwijs. Doornveld zat in het bestuur van de Hervormde school en Jongebreur van de vrije christelijke school. Het leidde er toe dat Doornveld in 1909 Veenendaal verwisselde voor Oudewater.In 1926 verliet de Christelijke Gereformeerde gemeente, die inmiddels door ds. P.J. de Bruin gediend werd, het eenvoudige kerkgebouw aan de Zandstraat en werd er een nieuwe kerk gebouwd aan de huidige Beatrixstraat. In 1983 verliet de gemeente dit kerkgebouw omdat toen aan het Spanjaarsgoed de Bethelkerk werd gebouwd. Het kerkgebouw aan de Beatrixstraat werd verkocht aan de Gereformeerde Gemeente in Nederland. Op 2 mei 1927 legde ds. M. Jongebreur de eerOp 2 mei 1927 legde ds. M. Jongebreur de eerste steen voor de bouw van een tweede Hervormd kerkgebouw in Veenendaal, de Julianakerk. De rede die hij bij deze gelegenheid hield werd in een rol ingemetseld. Daarin staat te lezen dat de kerk aanvankelijk Nieuwe Kerk zou heten maar daar de eerstesteenlegging twee dagen plaatsvond nadat prinses Juliana achttien jaar was geworden, en daarbij rechtens opvolger van haar moeder kon worden als koningin, besloot men de kerk naar de kroonprinses te noemen om daarmee te symboliseren het drievoudig snoer God-Nederland-Oranje.Eveneens in 1927 werd het aantal predikanten van de Hervormde Gemeente met de komst van ds. N. van der Snoek uit Rotterdam-Kralingen uitgebreid tot drie.Na het overlijden van ds. H. Kieviet in 1928 kreeg de Gereformeerde Gemeente een nieuwe herder en leraar in de persoon van de legendarische Reinier Kok. We schrijven dan anno 1930.In 1937 ging de confessionele evangelisatievereniging voor het eerst kerkdiensten beleggen in gebouw Eltheto, terwijl men vanaf 1942 in een loods van de sigarenfabriek Panter bijeenkwam. De Gereformeerde Kerk groeide en in 1946 werdDe Gereformeerde Kerk groeide en in 1946 werd er een tweede predikantsplaats gesticht. De Hervormde Gemeente bleef in aanwas niet achter. Daar werd een jaar later een vierde predikantsplaats gesticht, die ingenomen werd door ds. A. Vroegindeweij, komende vanuit Loon op Zand, een van de vier predikantszonen van oefenaar J. Vroegindeweij. Hij is wel ‘de paus van Veenendaal’ en ‘Arend de geweldige’ genoemd (zoals vroeger Abraham Kuyper ‘Abraham de geweldige’ genoemd werd) vanwege zijn organisatorische talenten. Hij was de stuwende motor achter het bouwen van twee nieuwe Hervormde kerken. Daarnaast richtte hij het Veenendaalse kerkblad op, Veensch kerkblad geheten. Hij nam mede het initiatief tot het bouwen van een bejaardencentrum, de huidige ‘Engelenburgh’. Daarnaast was hij vaste medewerker van het Gereformeerd Weekblad, betrokken bij de oprichting van de christelijke Pabo in Ede, waaruit de huidige CHE is ontstaan. Tevens – om niet meer te noemen – stond hij aan de wieg van de Evangelische Omroep.In 1949 werd opnieuw door de Hervormde-Gemeente een kerk in gebruik genomen, de Vredeskerk. Ds. Vroegindeweij zei bij de ingebruikneming: ‘Dit is de heerlijkheid van onze drie kerken, dat daarin verkondigd wordt de Christus der Schriften en dat daardoor in het midden van onze kerken het kruis van Christus geplaatst wordt, het kruis der verzoening in Zijn bloed, opdat verloren zondaren in Hem zouden vinden genade en barmhartigheid tot in alle eeuwigheid’.Een jaar later vond de schorsing plaats van ds. R. Kok. Een zwarte bladzijde in de kleine kerkgeschiedenis. Het voert te ver om in dit bestek daarover te schrijven. Tot op de dag van vandaag worden daar nog studies aan gewijd. Wel mogen we memoriseren dat Kok met de soldaten die in de eerste bange oorlogsdagen van 1940 ten strijde moesten trekken, op het kerkplein op de knieën ging om hen op te dragen aan de troon der genade. Ook mogen we zijn liefde voor het Joodse volk gedurende de bange oorlogsjaren niet vergeten. In 1944 werd een razzia gehouden. Het joodse jongetje Izak Isnawitsch, ondergedoken bij de chef van het Veenendaalse politiekorps, moest snel elders worden ondergebracht. Ds. Kok zorgde voor een plekje in de kerk, onder de preekstoel.Een groot gedeelte volgde ds. Kok in een zelfstan-dige gemeente, de Gereformeerde Gemeente buiten verband.Al eerder, in 1949, was er een tweede Gereformeerde Gemeente in Veenendaal ontstaan, geïnstitueerd door ds. M. van de Ketterij. Deze had dit op eigen gezag gedaan. Hiertegen werden bezwaren ingebracht, maar uiteindelijk werd besloten het te accepteren. Deze gemeente bouwde in 1951 een nieuwe kerk in de Fluiterstraat. Bij de totstandkoming van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland in 1953 sloot men zich daarbij aan. Deze gemeente is van 1960 tot 1968 gediend door ds. F. Mallan. Onder zijn opvolger ds. A. Wink ontstond er in 1980 een scheuring. Zij die zich niet van de Gereformeerde Gemeente in Nederland wilden losmaken, kregen beschikking over de Christelijke Gereformeerde kerk aan de Beatrixstraat. Deze gemeente was uit die kerk gegroeid en in 1983 had men intrek genomen in de nieuwgebouwde Bethelkerk, die sinds 1976 door twee predikanten wordt gediend.In 1951 verrees er opnieuw een kerkgebouw in Veenendaal, het was Sola Fide aan de Eikenlaan.Het kerkgebouw van de confessioneel-hervormden. Vijf jaar later kreeg men een eigen predikant. Vanaf 2011 is deze gemeente gefuseerd met de Gereformeerde Kerk en de reeds bestaande Samen op Weg-gemeenten in de nieuwe wijken Dragonder en West, die samenkwamen in kerkgebouw De Goede Reede en sportcentrum Aller Erf. Ze vormen nu de Protestantse Gemeente Veenendaal. In 1956 sloot de Gereformeerde Gemeente buiten verband zich aan bij de Christelijke Gereformeerde Kerken, zodat er nu twee Christelijke Gereformeerde Gemeenten waren in Veenendaal. Ds. R. Kok vertrok in 1958 naar de buurgemeente Ede en werd een jaar later opgevolgd door ds. J. Keuning. Ongeveer 200 leden wensten niet tot de Christelijke Gereformeerde Kerken over te gaan en besloten weer terug te keren tot de Gereformeerde Gemeenten. Deze bestond niet meer in Veenendaal. De Gereformeerde Gemeente die in 1949 geïnstitueerd was, had zich – zoals al eerder gezegd is – aangesloten bij de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Men ging kerken in het Hervormde verenigingsgebouw Elthetho. De instituering van de nieuwe gemeente vond plaats door ds. W. Hage. De gereformeerden namen in 1960 de Petrakerk, pal naast de Hervormde Vredeskerk, in gebruik. In die tijd (1953-1964) stond ds. J. Overduin, de schrijver van onder meer Hel en hemel van Dachau in Veenendaal.In 1964 bouwde de Gereformeerde Gemeente een eigen kerk aan de Schothoek, nadat men acht jaar in Elthetho had gekerkt. Ds. A.W. Verhoef ging bij de officiële ingebruikneming van de kerk voor.Het volgende jaar werd de Hervormde Sionskerk in gebruik genomen, daar deze gemeente nog steeds groeide en in 1959 een vijfde en in 1965 zelfs een zesde predikantsplaats was gekomen, die ingenomen werd door ds. T. Langerak, gekomen van Vinkeveen.In 1968 werd door de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt de Poortkerk aan het Poortjesgoed in gebruik genomen. De gemeente die in 1951 met 50 leden werd gesticht, maakte een geweldige groei door, want in 2003 telde de gemeente 1165 leden. De gemeente wordt door twee predikanten gediend, die allebei in de Poortkerk voorgaan.In 1970 werd door de Hervormde Gemeente een vijfde kerk in gebruik genomen, genaamd De Hoeksteen. Helaas is deze kerk begin 2015 afgestoten vanwege afnemend kerkbezoek. De wijken rond de Vredeskerk en De Hoeksteen hebben nu samen een predikant. Dat was in de zeventiger jaren nog niet aan de orde, want in 1978 kwam er een zevende predikantsplaats, terwijl in 1982 de splinternieuwe Westerkerk verrees en in 1996 zelfs een achtste predikantsplaats werd vervuld.Van de vele predikanten die Hervormd Veenendaal hebben gediend, willen we drs. Iz. Kok noemen. Hij stond in Veenendaal van 1988 tot aan zijn emeritaat in 1992. Hij was een zoon van ds. Reinier Kok, die van 1930 tot 1958 deze gemeente diende in drie achtereenvolgende kerkelijke denominaties. Volgens eigen zeggen van ds. Iz. Kok gebruikte de Heere de schorsing van zijn vader om hem zijn leven te doen verliezen en verder voor Hem te doen leven.Op 23 december 1998 werd de Adventkerk van de Gereformeerde Gemeente in gebruik genomen nadat het vorige gebouw, dat verschillende malen was uitgebreid, werd afgebroken. Deze kerk, waaraan momenteel ds. B. Labee verbonden is, behoort met zijn 2220 zitplaatsen tot een van de grootste kerken van ons land.In 2008 werd de Pniëlkerk aan de Ghandistraat gebouwd. Deze verving de voormalige Christelijke Gereformeerde Pniëlkerk aan de Hoofdstraat, die steeds moeilijker te bereiken was, terwijl er allerlei horeca- en andere uitgaansgelegenheden zouden moeten worden gerealiseerd. Sedert 1999 wordt deze gemeente, die uit 1200 leden bestaat, gediend door twee predikanten. Te midden van de grote verscheidenheid aan kerkTe midden van de grote verscheidenheid aan kerkgenootschappen is er ook de vereniging ‘Samenbinding’. Men organiseert weekdiensten waarin predikanten uit diverse kerkverbanden voorgaan. ’t Begon ooit in een eenvoudig houten gebouwtje met een rieten dak aan het Veeneind. De laatste jaren worden de diensten op woensdagavond gehouden in de Petrakerk.Veenendaal is rijk aan het bezit van kerken. Er zijn namen bij die klinken als een klok. Vredeskerk, Adventkerk, Pniëlkerk, Sionkerk, Bethelkerk, Petrakerk, Sola Fide… Wanneer die namen de lading dekken van kerk en kerkgangers, dan is men in Veenendaal goed af, voor tijd en eeuwigheid.

Uitgebreid zoeken

Uitgebreid zoeken

Standaard operator

Zoekwoorden

Datum

Bronnen

Rondom de kansel van Veenendaal

Deel 46 van een serie over kerkendienaars en hun spreekplaatsen

Artikel niet beschikbaar

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 1 maart 2016

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 1 maart 2016

Ook interessant voor u