Wijsbegeerte

De Duitse godsdienstfilosoof en theoloog Ingolf Dalferth (1948) was jarenlang directeur van het Institut für Hermeneutik und Religionsphilosophie in Zürich. In dit boek geeft hij een uitgebreid en zorgvuldig opgebouwd overzicht van het terrein van de hermeneutiek. Hermeneutiek vat hij op als de kunst van het verstaan, waarbij het dan vooral gaat om verstaan in processen van communicatie door teksten.

De beweging van het boek is typerend voor Dalferths denken. In vier hoofdstukken gaat hij van buiten naar binnen, van filosofie naar het christelijk geloof. Tegelijk verloochent hij de luthers-barthiaanse traditie niet: vanaf het begin komt het perspectief van het geloof wel zo nu en dan ter sprake. De inzet is steeds hermeneutisch en daarmee antropologisch, maar steeds loop je ertegenaan dat volgens het christelijk geloof het theolo gische primair is. Hoofdstuk 1 gaat over het verstaan van het verstaan (filosofische hermeneutiek); hoofdstuk 2 over het verstaan van betekenis (teksthermeneutiek); hoofdstuk 3 over het verstaan als modus van het menselijk leven (Daseinshermeneutiek); en hoofdstuk 4 over het verstaan van het geloof (hermeneutiek van het christelijk geloof).

Voor Dalferth is belangrijk dat wij als levende wezens handelen en ons oriënteren moeten om te kunnen leven. Veel gaat vanzelf en veel blijft impliciet. Lang niet alles wat we doen verstaan we ook. De vraag naar verstaan wordt pas urgent wanneer het leven niet meer vanzelf gaat. Wanneer we bewust op zoek gaan naar verstaan, gaan we interpreteren en komt de hermeneutiek ook om de hoek kijken, als kunst van het verstaan (zowel de kunst zelf als de kritische bezinning op deze kunst).

In de eerste twee hoofdstukken (ruim 300 pagina’s) brengt Dalferth veel waardevol materiaal bij elkaar over verstaan, interpreteren, tekens, communicatie en het interpreteren van teksten, te veel om in een recensie allemaal te noemen. Communicatie voltrekt zich tussen een auteur en een ontvanger, via een medium, in een kanaal, met gebruikmaking van een code. Dit communicatiebegrip leidt tot een evenwichtige positie waarin de auteursintentie, historisch onderzoek, maar ook receptie door lezers elk hun plaats hebben in het interpretatiegebeuren.

In dit kader komt dus ook de auteursintentie ter sprake. Deze krijgt een plaats maar het belang ervan wordt niet overschat. Een auteur doet immers meer dan hij beseft, en bovendien is de auteursintentie alleen te reconstrueren op basis van de tekst (hetzelfde geldt voor de sensus literalis).

In het derde hoofdstuk gaat Dalferth in op de waarde van mensen (Hermeneutik der Menschenwürde), op vrijheid (vrijheidshermeneutiek) en op de rol die mythen spelen wanneer we ons oriënteren in het leven.

Mensen zijn niet te begrijpen naar analogie van computers of vanuit de biochemische processen in hun hersens. Hun waarde ga je zien wanneer je als nieuwe mens oog krijgt voor God, de Schepper. Als vrije mensen worden ze mens in communicatieprocessen, wanneer ze worden aangesproken en reageren. Hermeneutiek is dus nauw verbonden met ethiek.

In het slothoofdstuk raken hermeneutiek en theologie elkaar, maar de nadruk ligt wel op hermeneutiek. Dalferth richt zich hier op het verstaan van het geloof als verstaan van het verstaan van God. In geloof leren wij God, onszelf en onze wereld verstaan zoals God ze verstaat.

In dit hoofdstuk ligt het accent op de vraag hoe de effectiviteit van Gods Woord begrepen moet worden. Dalferth benadrukt dat de effectiviteit van Gods spreken niet vanuit onze conventionele taaldaden begrepen kan worden. Gods Woord als verbum efficax is daar waar God aan de hand van christelijk spreken zijn scheppende Woord spreekt. Daar ontstaat nieuw verstaan, wanneer God zelf in Christus en in zijn Woord, ons door de Heilige Geest de ogen opent voor zijn creatieve en liefdevolle aanwezigheid. Het hoofdstuk sluit af met hoe gelovigen zich oriënteren in het leven door vanuit Gods spreken te leren onderscheiden.

Ik vind het een belangrijk boek dat voor theologen een grondig overzicht biedt over het veld van de hermeneutiek (al blijven auteurs als D.A. Carson, Anthony Thiselton, Kevin Vanhoozer en Nicholas Wolterstorff ongenoemd). Dalferths theologische positie brengt wel beperkingen met zich mee: het gaat hem steeds om God die ons, zondige mensen, zelf de ogen opent voor zijn creatieve, liefdevolle aanwezigheid, zodat wij als nieuwe mensen kunnen gaan leven. Verstaan wordt dan een heel centrale categorie als het gaat om heil en verlossing. Een ander nadeel is dat Dalferth vragen rond de hermeneutiek van de Bijbel, de verhouding tussen Oude en Nieuwe Testament, of eventuele bijbelstheologische lijnen door de Bijbel heen allemaal laat liggen. Daarover valt overigens meer te lezen in zijn boek Wirkendes Wort (Leipzig 2018). Die Kunst des Verstehens is daardoor meer een hermeneutisch dan een theologisch boek – maar dat is precies wat de ondertitel zegt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen