Boekbesprekingen

Aan de grote projecten van de uitgave van de correspondentie van Theodorus Beza, de Registres du Consistoire de Genève en de nieuwe kritische editie van Calvijns werken heeft uitgeverij Droz in Genève een nieuw project toegevoegd: de kritische uitgave van alle werken van Guillaume Farel. In vergelijking met bovengenoemde projecten is het kleinschaliger. Het betreft de bezorging van ongeveer 2000 pagina’s in octavo die gepubliceerd zijn in de periode 1524-1560. Dat Farels werken minder bekend zijn heeft niet alleen te maken met het feit dat hij zijn geschriften vanaf 1542 anoniem uitgaf, maar komt ook omdat hij spoedig nadat Calvijn in 1536 bij de opbouw van de kerk te Genève betrokken was geraakt, in diens schaduw kwam te staan. Wanneer Farel in 1542 een herziene en uitgebreide versie van zijn Sommaire van de kernpunten van het christelijk geloof publiceert, refereert hij in het voorwoord expliciet aan Calvijns Institutie van 1536 en verwijst hij zijn lezers naar het boek van zijn vriend, waarin alles ‘door Gods grote genade’ zo helder uiteen is gezet. De Sommaire van Farel (1525) markeert echter een mijlpaal in de geschiedenis van het gereformeerd protestantisme, omdat het de eer-ste poging is om een overzicht te bieden van de nieuwe leer, en dat dertien jaar voordat Calvijn zijn Institutie schrijft.

Het team onder leiding van Reinhard Bodenmann heeft gekozen voor een thematische ordening van de geschriften in plaats van een uitgave in chronologische volgorde. De drie omvangrijkste geschriften – de Sommaire, Le glaive de la parolle veritable en Du vray usage de la croix zullen in drie afzonderlijke delen verschijnen. De serie opent met de uitgave van de geschriften die betrekking hebben op Farels activiteiten in Metz. Deel 1 van de Traités Messins is in 2009 verschenen en is toentertijd niet in Theologia Reformata gerecenseerd. Dit deel bevat de tekst van Oraison très devote (1542) en de bewerking die in 1545 verscheen onder de titel Forme d’oraison. Deel 2 bevat de tekst van drie geschriften uit 1543: een brief aan de hertog van Lotharingen, een brief van Pierre Caroli en de twee brieven waarmee Farel Caroli geantwoord heeft. Daarnaast telt de uitgave niet minder dan 67 ‘Annexes’ – bijlagen die betrekking hebben op Farels verblijf in Metz van maart tot augustus 1543.

In een gepassioneerd betoog legt Farel bij de hertog de verantwoording om leiding te geven aan Metz overeenkomstig het evangelie. Daarvoor moet hij ruimte geven aan de bijbelse prediking van het Woord en de bediening van de sacramenten. ‘Leid uw onderdanen, van wie u rekenschap moet afleggen voor God, als een goede en respectabele vader [...]. Zij zijn u toevertrouwd als christenen en niet als ongelovigen; als huisgenoten van het geloof en als uw broeders in onze Here, voor wie Jezus gestorven is, net als voor u.’

In het voorjaar van 1543 viel Pierre Caroli opnieuw Farel aan, nadat hij al eerder Calvijn, Viret en Farel beschuldigd had van arianisme. Wie gebaat is bij een moderne Franse bewerking kan naast de excellent geannoteerde editie van Bodenmann c.s. de teksten lezen in de bewerking van Jean-François Gounelle (red.), Défense de Guillaume Farel et de ses collègues contre les calomnies du théologastre Pierre Caroli (Parijs: PUF, 1994).

In beide delen springt terstond de presentatie van de tekst in het oog. Hier is geen sprake meer van een kritische editie, maar van een hyperkritische editie. De uitgevers willen niet alleen de oude druk zo getrouw mogelijk weergeven, maar ook elke wijziging in de interpunctie verantwoorden. Zonder raadplegen van een fotografische reproductie van de oorspronkelijke uitgave kan de tekst zowel gelezen worden met de oorspronkelijke interpunctie, als met de interpunctie zoals die aangepast is aan de huidige regels. Zelfs ‘une étude de la ponctuation’ (I, xiv) behoort tot de mogelijkheden. De toekomst zal uitwijzen wat de waarde is van deze manier van presenteren van vroegmoderne teksten. Het is echter niet te hopen dat het project hierdoor onnodig vertraagd wordt.

De beide delen van de Traités Messins werpen een helder en nieuw licht op een – vanuit Nederlands perspectief – minder in het oog springend gebied waar de Reformatie reeds in een vroeg stadium voet aan de grond heeft gekregen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen