Gnosis: Verlokking en Verrukking

Referaat, gehouden zaterdag 19 april 1997 op de conferentie van de "Kring van Vrienden van Dr H F Kohlbrugge" in de Marcuskerk, Wijnesteinlaan 2, Hoograven te Utrecht

Het onderwerp gnosis voert in verschillende werelden de wereld van de Oudheid en de wereld van vandaag, het antieke Egypte, Babylonie, Noord-Afnka en hedendaags Nederland, orthodox-katholiek christendom en de meest invloedrijke ketterij die er ooit was en die heden weer springlevend blijkt We maken een reis in de geschiedenis en een ontdekkingstocht in ons eigen hart Al deze (en nog andere) aspecten zijn verbonden met het wellicht wat raadselachtige onderwerp gnosis Het wordt een tocht die, naar ik hoop, zowel inzicht als uitzicht biedt Deze tocht is echter omvangrijk en niet altijd gemakkelijk Het blijkt nodig dat we, om niet te verdwalen, ons onderwerp indelen in een aantal punten Vertrek- en eindpunt wil ik graag nemen in het Nieuwe Testament Daar al komt het begrip gnosis voor en krijgt het gestalte Een tweede haltepunt wordt Egypte en de ontdekking van de geschriften van Nag Hammadi Deze toevallige vondst uit 1945 is voor onze kennis van het vroege christendom van eminent belang geworden Men kan tot op zekere hoogte zelts zeggen, dat daardoor onze kijk op de Vroege Kerk revolutionair is veranderd Een derde stopplaats wordt Irak Vandaar kwam de profeet die de grondslag legde van een gnostische wereldkerk en wiens naam eeuwenlang met vrees en beven is genoemd Mam Pas sinds enkele jaren (en opnieuw dooreen ontdekking in Egypte) weten we wie hij werkelijk was en wat hij leerde Bijna vanzelfsprekend is dan - na een kort intermezzo - onze volgende halte in Romeins Afrika en draagt de naam van Augustinus Deze kerkvader is wellicht daarom zo uitermate aansprekend, omdat hij zelf ooit gnosticus was en eerst na een intense worsteling daarvan loskwam Of toch met geheel hiervan loskwam'^ Graag wil ik bij dit punt enige vergezichten laten zien die tot nadenken kunnen stemmen Daarna wordt de overstap gewaagd naar moderne gnostische bewegingen, vooral zoals deze bekend zijn onder de veelkleurige naam New Age Dat wordt een moment dat ons speciaal terugvoert in eigen tijd en directe omgeving Apart kan hierbij de vraag aan de orde komen zal gnosis de religie zijn van het nieuwe millennium"^ Tenslotte (punt zeven) willen we terugkeren naar de oerchnstelijke boodschap en zoeken naar een praktisch antwoord Is gnosis een gevaarlijke verlokking of een zalige verrukking'' Ot misschien beide tegelijk'^ En kan het zijn, dat de vloedgolf van gnosis die momenteel ons land overspoelt een terechte aanklacht is tegen de officiële Kerk'' Onlangs ging het in Haarlem over gnosis De St Bavo, gewoonlijk slechts bezocht door een handjevol kerkgangers, was op die bewuste zondagmiddag tjokvol

1. Gnosis en Nieuwe Testament

Wat IS dan gnosis'' Gnosis is een Grieks woord en wordt het best vertaald met kennis Bedoeld is dan niet zozeer kennis van het hoofd als wel kennis van het hart, intuïtieve kennis, inzicht Men komt het woord gnosis al diverse keren tegen in het Nieuwe Testament Bijvoorbeeld m het Evangelie naar Johannes (17 3)

Dit IS het eeuwige leven

dat ZIJ U (God) kennen

en Jezus Christus

die GIJ gezonden hebt

Bijbeluitleggers merken in het algemeen op, dat dit "kennen" vrijwel hetzelfde is als "geloven" Het Johannesvangelie is met gnostisch ot esoterisch, zoals bijvoorbeeld de Vrijmetselarij (waar in iedere loge de bijbel openligt bij Johannes 1) dat wil, het Johannesevangelie bevat met een of andere "geheimleer" die alleen voor ingewijden toegankelijk zou zijn Kennen betekent hier erkennen, door intieme omgang leren kennen Wie God ontmoet heeft, mag gelovig op Hem vertrouwen Dat heett mets van doen met speculatie, maar is gegrond op reddende revelatie (openbaring) Kennen heett hier zeker ook de oudtestamentische achtergrond zoals die bijvoorbeeld in de Psalmen weerklinkt

opdat men op aarde Uw weg kenne

onder alle volken Uw heil

Maar een stap verder gaat het woord "kennis / gnosis" toch wel op andere plaatsen in het Nieuwe Testament Wat bedoelt Paulus met die nogal raadselachtige uitdrukking De gnosis maakt opgeblazen, maar de liefde sticht" (1 Kor 8 11)"^ Waren er in de christelijke gemeente van Kormthe al gnostici die terecht gewezen moesten worden'^ Wetenschappers hebben hier stevig over gedebatteerd en beroepen zich op passages als 2 Korinthiers 11, waar Paulus uitvaart tegen valse apostelen en valse leringen Ook een tekst uit het hooglied van de liefde (1 Kor 13) wijst wellicht in deze richting

al ware het dat ik de gave van de profetie had,

en wist alle mysteriën en alle gnosis .

en had de liefde met,

zo ware ik mets

Vast staat in ieder geval dat de tegenstanders waartegen Paulus zich hier en elders verzet nogal op elkaar lijken Ze vertonen diverse kenmerken die men bij de latere gnostici terugvindt Er is de scherpe tegenstelling tussen de verheven geest en de verachtelijke stof Verlossing geschiedt reeds hier en nu door gnosis, door slechts voor ingewijden toegankelijke kennis die reddend inzicht verschaft in hemelse geheimen Het evangelie staat voor deze ingewijden ten diepste los van de geschiedenis niet historische feiten en een toekomstig oordeel zijn belangrijk, maar verlichtend inzicht Zo kan het er zelfs van komen, dat men de voorgeschiedenis van Jezus en zelfs het gehele Oude Testament verwerpt De God van het Oude Testament wordt dan uiteindelijk gezien als een lagere god die slechts schepper is van een boze stoffelijke wereld Het lichamelijke en stoffelijke is in feite van geen belang, wezenlijk is alleen het geestelijke, het spirituele De hoogste God is Geest en heeft mets met deze aardse werkelijkheid te maken Van deze hoogste God maakt de mens deel uit zijn geest is goddelijk, vormt een pars Dei (deel van God) die uit het lichamelijke en stoffelijke moet worden bevrijd Christus werd gezonden om deze goddelijke deeltjes te verlossen Hij brengt de ware gnosis

Het zal wel altijd een vraag blijven, in hoeverre degenen die in het Nieuwe Testament als gevaarlijke dwaalleraars worden bestreden dit alles leerden Onze gegevens over deze tegenstanders zijn fragmentarisch Diverse passage in het Nieuwe Testament zijn echter ondubbelzinnig in hun afwijzing Timotheus wordt scherp opgeroepen het overgeleverde pand te bewaken (dat staat er letterlijk, een veel actiever woord dan slechts "bewaren") en een afkeer te hebben van de tegenstellingen (de "antithesen") van "de valselijk dusgenaamde kennis" (1 Tim 6 20) Gnosis moet hem niet verlokken Dit is eveneens de kern van de waarschuwingen aan het adres van de gemeente van Kolosse (bijv 1 Kol 2 8) De Brief van Judas en zeker ook de eerste Brief van Johannes (bijv 4 1-6) zijn zeer duidelijk in hun afwijzing van gnostische leringen Niet minder blijkt een dergelijke verwerping aan het begin van de Openbaring van Johannes In de Klein-Aziatische gemeenten van Efeze, Pergamum en Thyatira zijn gnostici present en scherp worden ze veroordeeld

2. De ontdekkingen van Nag Hammadi

Dat er vanaf de begintijd van de christelijke Kerk gnostici waren, was dus al eeuwenlang bekend Ook de geschriften van kerkvaders meldden een en ander over hun opvattingen, vooral het werk van Irenaeus, de onverschrokken bisschop van Lyon die zijn jeugd had doorgebracht in Klein-Azie En in Noord-Afnka, m Carthago nabij het huidige Tunis, schreef rond 200 de vurige Tertullianus menig traktaat tegen de aanhangers van de gnosis, met soms nauwkeunge vermelding van hun opvattingen Toch bleven onze gegevens schaars en vooral ze waren tweedehands

Onverwacht evenwel geeft soms de geschiedenis haar geheimen pnjs Zulk een moment was aangebroken in het gedenkwaardige jaar 1945 Ergens in december waren toen drie broers nabij het Egyptische plaatsje Nag Hammadi bezig met het opgraven van sabakh, vruchtbare teelaarde Vlakbij een rotsblok onder de hoge rotswanden van de Jabal al-Tanf vonden ze een kruik Die werd stukgeslagen en, o grote teleurstelling, er bleek geen goud in te zitten, maar er rolden manuscripten uit Waar eeuwenlang naar was gegist, werd nu bij toeval gevonden

Men kan het belang van de vondst van deze manuscnpten moeilijk overschatten Wat de zo befaamde rollen van de Dode Zee betekenen voor onze kennis van het jodendom rond het begin van onze jaartelling, betekenen deze Egyptische geschriften voor onze kennis van de gnostiek Eigenlijk voor het eerst in de geschiedenis, en zeker in een voordien ongekende hoeveelheid, kwamen gnostische teksten beschikbaar Het zeer ingewikkelde en in teite nog met geheel ontsluierde verhaal van deze ontdekking ga ik hier voorbij Door allerlei strijd, intriges en politieke verwikkelingen duurde het in feite tot 1977 voordat de inhoud van de manuscripten in breder kring bekend werd In dat jaar kwam de facsimile-editie, een fotografische uitgave van de circa 1000 bladzijden van de manuscripten gereed In datzelfde jaar verscheen ook een complete Engelse vertaling, die zeer grote invloed zou uitoefenen The Nag Hammadi Library in English (derde, geheel herziene editie 1988, paperback 1990, vierde druk 1996) Vooral door de UNESCO is veel geld beschikbaar gesteld om te komen tot uitgaven van deze unieke papyrushandschriften De wetenschappelijke editie van deze gnostische teksten, dwz een nauwkeurige vaststelling van de Koptische tekst met vertaling, inleiding en toelichting, werd eerst vorig jaar (en naar het zich laat aanzien voorlopig) voltooid

Om welke geschnften gaat het'' Van de 52 werken noem ik nu slechts enkele titels De over het geheel als gnostisch te typeren bibliotheek bevat werken als "Het geheime boek van Jacobus", "Het Evangelie der Waarheid", "De verhandeling over de opstanding", "Het Evangelie van Thomas", "Het Evangelie van Filippus", "Het wezen van de Archonten (heersers)", "De oorsprong van de wereld", "De verhandeling over de ziel", "De openbaring van Paulus", "De openbaring van Jacobus", "De openbaring van Adam", "De openbaring van Petrus" Meestal gaat het om korte werkjes, soms om meer uitvoerige verhandelingen Intussen beroemd en veel bediscussieerd werden geschriften als "Het Evangelie van Thomas"") en "Het Evangelie der Waarheid"

Het IS niet nodig (en ook niet mogelijk) op elk van deze geschriften apart in te gaan Wat hen globaal genomen samenbindt, is het begrip gnosis Gnosis opgevat als kennis, kennis die verborgen geheimen aan het licht brengt èn die tegelijkertijd verlossing schenkt De gnosis probeert allereerst een wereldverklaring te geven Het gaat haar om de vragen betreffende het ontstaan van de wereld (de kosmogonie), het ontstaan van God en de goden (de theogonie), de oorsprong van de strijd tussen goed en kwaad (uitmondend in een theodicee) en de plaats en het wezen van de mens (antropologie) Kortom, het mysterie van mens en wereld tracht de gnosis te doorgronden Een basisprincipe dat men telkens terugvindt, is haar opvatting dat deze zichtbare wereld boos is, vervallen aan het kwade Maar ook is de gnosticus ervan overtuigd, dat in de mens een goddelijke vonk aanwezig is Wanneer dit goddelijke vonkje tot kennis komt, is redding mogelijk

Gnosis betekent hier dus zowel inzicht als verlossende kennis Wat dit in de praktijk betekend heeft, kunnen enkele citaten uit de geschriften van Nag Hammadi verduidelijken In "Het Evangelie van de Waarheid" wordt gezegd, dat de mens die de goddelijke kennis ontvangen heeft "weet vanwaar hij gekomen IS en waarheen hij zal gaan" In het "Testimonium ventatis" (Getuigenis der waarheid) luidt het "Als de mens zichzelf kent en God ( ), dan zal hij gered worden, " In het "Boek van Thomas de Atleet" spreekt Jezus tot zijn tweelingbroer Thomas "Wie zichzelf heeft leren kennen, heeft kennis ontvangen van de diepte van het Al"

Wie zichzelf werkelijk kent, zijn innerlijke Zelf, die doorziet het Al Christelijke gnostici, zoals deze in de teksten van Nag Hammadi aan het woord komen, beschouwen hierbij Jezus als de openbaringsbrenger bij uitstek HIJ IS, zoals het Geheime boek van Johannes zegt, de herinnering aan het Pleroma, de Volheid als het oorspronkelijke goddelijke wezen Jezus IS her-innenng Er heeft een soort collectief geheugenverlies plaatsgevonden De mensen kennen hun ware oorsprong niet meer In sommigen evenwel ontwaakt een smachtend verlangen Hun noodkreet stijgt op en wordt gehoord door de Vader Die zendt zijn Zoon, Jezus de Redder En de stem van deze Redder is vertrouwd' Diep in het hart van de gnosticus, in de kern van zijn wezen, bevindt zich "de levende Jezus"

3. Gnosis als wereldreligie: het manicheisme

Er IS wellicht geen tekst waarin dit alles aangrijpender klinkt dan in de Keulse Mam-Codex Dit geschrift kennen we pas sinds 1970 Het werd kort daarvoor ergens in Egypte ontdekt en kwam in 1969 op de antiekmarkt van Cairo De universiteit van Keulen kocht het aan Deze codex is te beschouwen als de magna charta van de enige gnostische wereldkerk die eeuwenlang heeft bestaan en waarvan ooit Augustinus een fanatiek lid was

Speciaal vanuit deze unieke codex (3,5 bij 4,5 cm, op elke pagina rond 23 regels in Griekse hoofdletters, zeer schoon schrift, totaal zijn zo'n 192 pagina's bewaard) kan allereerst iets worden gemeld over het manicheisme en zijn visionaire profeet Mam Het manicheisme was, kort gezegd, een gnostische wereldkerk waarin een gnostische Jezus centraal stond In de loop der eeuwen heeft deze kerk miljoenen aanhangers gehad, van de Atlantische Oceaan tot aan de Stille Oceaan Rond 240 ontstond deze kerk in het huidige Irak, dichtbij het tegenwoordige Bagdad Daar ontving in dat jaar een jongeman van 24 een voor hem beslissende openbaring

Die jongeman was opgegroeid in een streng wettisch milieu van joodse dopers Dergelijke joodse groeperingen waren er toentertijd meer in Palestina, Syrie en het Tweestromenland Het kenmerkende van de doperse sekte waarin de jonge Mam opgroeide, was evenwel dat zij tevens Jezus als de beloofde Messias erkende Men kan haar aanhangers daarom joodse christenen noemen

Mam evenwel protesteerde tegen de wettische opvattingen in deze kring Hij kreeg een reeks visioenen Deze openbaringen werden hem geschonken door zijn hemelse Tweeling, zijn Metgezel of beschermengel die uiteindelijk identiek blijkt met zijn innerlijke Zelf In de Keulse Mam-Codex vindt men deze gebeurtenissen op aangrijpende wijze beschreven Bijvoorbeeld het volgende wordt er, als getuigenis van Mam zelf, gemeld (blz 18 vv)

Toen ik vierentwintig jaar oud was, in het jaar dat Ardasjir de koning van Perzie de stad Hatra onderwierp en zijn zoon prins Sjapoer zich de grote diadeem opzette, in de maand Pharmouti, op de achtste dag van de maankalender (17/18 april 240), toen erbarmde zich de allerzaligste Heer over mij en nep mij tot Zijn genade en zond mij uit den hoge mijn Gezel die straalde van grote heerlijkheid 19

Toen het mijn Vader behaagde en Hij mij erbarming en mededogen bewees, verloste Hij mij van de dwaling der sectariers Hij schonk mij goedgunstig talrijke openbaringen door mijn Gezel, die Hij tot mij zond

20 Deze bracht mij de religie van de hoop, die de beste IS van alle religies, en verlossing heeft te weeg gebracht voor hen, die in deze wereld onschuldig lijden, en Die de ware leringen verkondigt en inzichten verschaft en de rite van de handoplegging op aarde bracht, die ons door onze Vader is geschonken Toen Hl] dan tot mij gekomen was, verloste Hg mij en scheidde Hi] mi] af en trok mi] weg uit die wettische sekte, waarin ik was opgegroeid Op die wi]ze nep Hi] mij en verkoos Hi] mij en trok mi] en verwijderde mij uit hun midden 21

(Mijn Gezel onthulde mij vanwaar ik kom) en wie ik ben en wat mijn lichaam is en hóe ik gekomen ben en hoe mijn komst in deze wereld zich voltrok en wat mijn plaats is onder hen die bij uitstek het stempel der uitnemendheid dragen en hoe ik geboren werd in dit vleselijke lichaam en wie de vroedvrouw was die bijstand verleende bij de bevalling en door wiens hartstocht ik gezaaid werd in de moederschoot en

22 en hoe geworden is en wie mijn echte Vader in den hoge is en hoe ik mij van Hem gescheiden had omdat Hij dat wilde en welke taak en opdracht Hij mij gegeven had voordat ik mij met dit instrument van het lichaam bekleedde en voordat ik de dwaalweg in dit weerzinwekkende vlees begon en de dronkenschap, die het vlees kenmerkt, aantrok en wie het is, die mij bijstaat als mijn Gezel die niet sluimert of slaapt 23

(Zo hoorde ik) de onuitsprekelijke geheimenissen en gedachten en overvloedige ontfermingen van mijn Vader, maar ook over mij zelf, wie ik ben en wie toch wel de Gezel is, die onafscheidelijk van mij IS,

en verder nog over mijn ziel, die de ziel van alle werelden is, wat ZIJ op zichzelf is en hoe zij is ontstaan

Men vindt in deze tekst, hier voor het eerst in het Nederlands vertaald, een uniek en aangrijpend exempel van gnostische openbaring Als belangrijkste kenmerken hiervan kunnen worden genoemd (1) dat de gnostische openbaring pretendeert te komen uit de andere, hemelse wereld, (2) dat zij afkomst en wezen van de mens onthult, (3) dat voor de gnosticus het bestaan in deze wereld een bestaan in vreemdelingschap en dwaling is, (4) dat de ziel van de mens een goddelijk-geestelijk element is, onderdeel van de wereldziel en als goddelijke vonk consubstantieel (wezenseen) met God Al in de Keulse Mani-Codex blijkt bovendien, hoe zeer in deze gnosis Christus een centrale plaats heeft Mam zelf beschouwt zich als "apostel van Jezus Christus" (66 vv)

Ik, Mam, apostel van Jezus Christus, door de wil van God de Vader der Waarheid, uit Wie ik geboren ben. Die leeft en blijft tot in de eeuwen der eeuwen Het IS deze centrale plaats van Christus die ook opvalt in vele andere teksten van de manicheeërs, teksten zoals we ze kennen uit Egypte, uit Centraal-Azie en China, uit Afrika en Europa Eén zo'n tekst werd onlangs nog door Australiërs opgegraven in Zuid- Egypte en spreekt over de Christus als volgt Ik aanbid en verheerlijk de Zoon der Grootheid, de verlichtende Geest, Koning Christus die uit de verre Aeonen gekomen is in de hogere wereld

en vandaar tot deze lagere wereld En onverhuld heeft Hij verkondigd zijn Wijsheid en zijn onuitsprekelijke geheimenissen aan de mensen op aarde en de weg der waarheid heeft Hij geopenbaard aan de gehele wereld, en HIJ heeft (deze weg '^) verklaard in alle talen En HIJ heeft gescheiden de waarheid van de leugen en het licht van de duisternis en het goede van het kwade en de rechtvaardigen van de goddelozen Door U IS alle genade bekend geworden aan de wereld,

en leven en waarheid wordt aan elk volk verkondigd in alle talen En Hij IS voor de levende zielen geworden de Verlosser uit de vijandelijke banden van de dood

Het is zeer wel mogelijk, dat Augustinus een dergelijke tekst in zijn gnostische jaren heeft gekend en beaamd

4. Intermezzo: enkele essentiële kenmerken van Gnosis

Voor we nu in enkele hoofdlijnen bezien, welke plaats en betekenis in dit verband is toe te kennen aan de kerkvader Augustinus, houden we hier een moment stil Want welke zijn de essentiële kenmerken van gnosis, waarmee dus ook Augustinus in aanraking is gekomen, en hoe heeft hij zich hiertegenover opgesteld*^ HIJ ging immers - heel persoonlijk en niet slechts theoretisch' - de weg van gnosis naar katho hek christendom

Hoewel gnosis of gnostiek een veelkleung fenomeen was (en nog altijd is), kan men wel een aantal gemeenschappelijke kenmerken noemen Karakteristiek IS allereerst, dat gnosis als "hogere kennis" inzicht verschaft in goddelijke geheimen De gnosticus is er trots op, dat die kennis met alleen God en het goddelijke betreft, maar ook de geheimen van deze wereld van de mens, en van de geschiedenis van mens en wereld

Een tweede algemene kenmerk is de opvatting, dat gnosis 'verlossende kennis" is Gnosis bevrijdt van de banden van dit tijdelijke, van het noodlot, het lichaam, de boze materie Niet dus de gehele mens wordt verlost, maar alleen zijn wezenskem, zijn goddelijke ziel. geest, rede, wijsheid, parel Deze wezenskem wordt in de latere gnostiek en mystiek ook wel aangeduid als de zielevonk Anderen hadden het over het Zelf van de mens (zoals ook Carl Gustav Jung daarover spreekt) of over de Oermens of (gewoon) de Mens, waarmee dan bedoeld wordt de hogere of innerlijke mens Derde kenmerk van gnosis, in ieder geval in haar christelijke gestalte, is haar nadruk op Christus Of liever nog op "de Christus" Het gaat hier niet in eerste instantie (en soms zelfs helemaal met) om de historische gestalte van Jezus, maar om "de eeuwige Christus" Het was die eeuwige Christus die (aldus nu nog moderne gnostici als de antroposofen) bij de doop in de Jordaan op de mens Jezus neerdaalde Het is die eeuwige Christus die de ware gnosis brengt, Christus die wezensverwant is met het innerlijk van de mens, die de mens het eigen Zelf openbaart, die hem herinnert aan de weg terug naar de hemelse wereld Christus IS in deze gnosis een soort geheugensteun, een Opwekker die wakker roept en de ware oorsprong in herinnering brengt Moderne antroposofen spreken vaak van "de Christus-impuls", die de mens helpt bij zijn groei van de materie naar de geest Nu zijn er zeker nog andere kenmerkende trekken van gnosis en gnostici op te sommen Opvallend is hun vrijwel algehele verwerping van het Oude Testament, hun vrijwel algemene ontkenning van de kruisdood van Christus, hun nadruk op reïncarnatie, androgynie, astrologisch bepaalde noodlot, en zo meer Al deze aspecten kunnen hier niet behandeld worden Vooral belangrijk is nu te bezien, hoe een kerkvader als Augustinus zijn positie tegenover de gnosis heeft ingenomen

5. Augustinus: van gnosis naar katholiek christendom

De actualiteit van Augustinus bestaat wellicht voor een belangrijk deel hierin, dat hij de verlokking van de gnosis grondig heeft gekend en aan den lijve ervaren Maar óók zijn grootheid kan in dit licht worden bezien intens heeft hij met de gnosis geworsteld en hij ontkwam Luctavit et emersit De gnostische verlokking heeft hem niet slechts tien jaar dwaling opgeleverd, maar uiteindelijk ook verdiept inzicht Als manicheeër was Augustinus gnosticus De volgelingen van Mam beloofden hem waarheid, wijsheid en werkelijk leven Bevrijdende kennis van de diepste levensraadsels zoals het wezen van God en de goddelijke wereld, de herkomst en bestemming van de mens, de oorsprong van het kwaad Unde malum, unde homo ^ Niet alleen op deze vragen (de oervragen van de gnosticus vanwaar het kwaad, vanwaar de mens*^) pretendeerden de manicheeërs een antwoord te geven Zeer aansprekend voor Augustinus was ook hun vroomheid waarin Christus centraal stond In feite was het deze vroomheid die, samen met hun pretentie de waarheid te ontsluieren, Augustinus tot manicheeër maakte Opgenomen in de gnostisch-manichese kerk, heeft

Opgenomen in de gnostisch-manichese kerk, heeft hij haar psalmen gezongen. Mam als de beloofde Parakleet vereerd, Chnstus beschouwd als degene die de gnosis brengt, het Oude Testament verworpen, grondig kennis gemaakt met een veelheid aan geheime geschriften (apokryphen) over Jezus en de aposte len, geloofd in astrologie en reïncarnatie Men moet deze mamchese periode in Augustinus' leven op geen enkele wijze onderschatten Zijn tijdgenoten deden dat in ieder geval niet Meer dan eens overkwam het bisschop Augustinus dat hij, zelfs als oud en gezaghebbend man, aan deze tijd herinnerd werd "Zoals het een moorman niet lukt zijn huid te veranderen of een luipaard zijn vlekken, zo kun jij met wegwassen datje manicheeër was" Is dat waar*^ De beschuldiging werd geuit door de Italiaanse bisschop Julianus van Eclanum, een volgeling van Pelagius Deze Julianus was het, zoals diverse anderen, niet eens met Augustinus' leer van genade en erfzonde Nog steeds zijn er mensen die Augustinus' opvattingen betreffende (erf)zonde en seksualiteit in verband brengen met het manicheisme Daar is inderdaad het laatste woord nog niet over gezegd

De problematiek betreffende Augustinus' gnostische verleden dient evenwel vooral van een andere kant te worden bezien De geweldige betekenis van deze kerkvader schuilt bij uitstek hierin, dat hij denkend en worstelend getracht heeft de gnostiek te overwinnen Wie dit eenmaal ontdekt heeft, ziet speciaal Augustinus' grootheid en actualiteit Juist als ex-gnosticus verdedigt de kerkvader de schoonheid en waarde van deze schepping, juist als ex-gnosticus schrijft hij het lichamelijke, het huwelijk, de seksualiteit niet af, juist als ex-gnosticus weet hij dat er een kanon is van heilige Schriften die in de Kerk gezag hebben, juist als ex-gnosticus legt hij nadruk op Christus' ware menszijn en werkelijke lijden

Nu IS dat inzicht Augustinus met komen aanwaaien Het was voor hem werkelijk een zware worsteling Maar alleen tegen deze achtergrond begrijpt men, waarom hij in de werken geschreven direct na zijn bekering nadruk legt op de vrijheid van de menselijke wil Tegenover de mamchese gnosis moet benadrukt worden, dat de mens niet in redeloosheid en willoosheid geworpen is in dit bestaan En alleen tegen deze achtergrond wordt duidelijk, waarom hij met vallen en opstaan probeert een uitleg te geven van de eerste hoofdstukken van Genesis Men dient vanuit deze achtergrond ook zijn christologische uitleg van het Oude Testament (de Psalmen in het bijzonder') te verstaan Een uitleg die zijn sporen de eeuwen door getrokken heeft, die ook in de Reformatie (Luther, maar ook Calvijn en anderen') grote invloed had en doorwerkt tot op vandaag Zelfs kan gesteld worden, jJat in Augustinus' spiritualiteit, in zijn mystiek, in zijn spreken over de directe ervaring van Christus in het hart een positief-gnostisch element is aan te wijzen Het ging ook de ex-manicheeer Augustinus om een levende ervaring van de Christus Harnack heeft naar mijn inzicht gelijk, wanneer hij ergens opmerkt dat (na Paulus en Ignatius) met Augustinus de contemplatie van Christus m de christelijke spiritualiteit opnieuw nadruk ontvangt Gnosis is niet alleen verleiding, het kan ook een zalige verrukking zijn

6. Moderne gnostische bewegingen

Is er in onze tijd nog gnosis'' Wellicht meer dan ooit' De gnosis is niet in de Oudheid ten onder gegaan, maar ze bleef levend de eeuwen door Gnostisch waren de Bogomielen en de Katharen, in latere tijd de Rozenkruisers, de Vrijmetselaars, de Theosofen Wezenlijk gnostisch in zijn denken en ervaring was Jakob Boehme (1575-1624), door sommigen wel gezien als de grondlegger van de moderne gnostiek Na hem kwamen er velen, onder wie ook de jonge Goethe en de invloedrijke Engelse dichter William Blake Bekend in onze eeuw werden vooral Rudolf Sterner en Carl Gustav Jung Daarnaast is er de beweging van New Age, waarin zeer veel gnostisch gedachtengoed springlevend blijkt In menig opzicht IS New Age absoluut niet nieuw, maar juist aged (oud)

Al deze figuren en stromingen hier te bespreken is niet mogelijk Alleen al van en over de New Age (in feite een "containerbegrip" voor een zeer veelkleurig fenomeen) zou veel meer te zeggen zijn Waar het nu om gaat, is tenslotte te laten zien hoezeer antieke en moderne gnosis in een aantal wezenskenmerken overeenstemt

Allereerst wat betreft "God" Zowel in Gnosis als in New Age valt God dikwijls samen met het universum Het Al, soms slechts opgevat als een geestelijke wereld, is God, en God (of het goddelijke) is het Al God IS een eindeloze stroom energie die gans het heelal doortrekt In ieder mens, in ieder dier, m iedere boom of plant, in elke zee of mens is God present Men kan dit pantheïsme, pan-entheisme of holisme noemen God is hier dus geen Persoon, niet de Gans Andere, de Hoge en Verhevene Hij is ook niet de Schepper God is de "geest van de kosmos" Iemand als de New Age fysicus Fritjof Capra verdedigt dit in zijn ook in Nederland veel gelezen boek De Tao van de fysica (6e druk, Amsterdam 1988) In wezen verschilt deze visie niet van de manichese opvatting, dat in alles (in mens, dier, plant en ook in de levenloze natuur) de lijdende Jezus als manifestatie van God aanwezig is Ook iemand als Steiner is op zijn wijze aanhanger van dit holisme, dat elders weer "planetarisch" of zelfs "oceanisch bewustzijn" heet Het is slechts één stap om vervolgens te spreken van God als Gaia of Moeder Aarde

Wat betreft de mens deze is in diepste kern goddelijk, deel van het goddelijke, zelf god Het belang van gnosis was en is dan we moeten ons dit bewust worden Vroeger sprak men van een openbaring uit een hemelse wereld, bij voorkeur (de) Christus geheten Zo IS het nog in Steiners antroposofie de Christusimpuls Elders helpt men vooral zichzelf ("we moeten nog worden wat we zijn") en gaat in therapie yogaoefeningen, meditatie in de lotus-houding, je chakra ontzetten en je aura verzegelen, warm water-rebirthing, enz Men hoeft er zijn huis-aan-huis-blad maar even op na te slaan om dit aan te vullen

Kenmerkend voor antieke en moderne gnosis is ook haar syncretisme, haar vermenging van allerlei elementen uit diverse religies In onze "global village" loopt men langs de schappen van de religieuze markt en pikt overal wat mee Hindoese yoga-praktijken, Chinese Tao, klassiek je horoscoop trekken, en zo meer Ook dit is niet nieuw In de gnostische teksten van Nag Hammadi vindt men een dergelijk syncretisme volop In het manicheisme was weliswaar Christus een centrale verlossergestalte, maar ook Boeddha bracht ware gnosis, evenals Zarathoestra Een laatste notitie zowel in de antieke als in de moderne gnosis vindt men nadruk op esoterie en occultisme Die occulte gnosis kan zich dan uitstrekken van de figuur van Lucifer (zoals bij Goethe of Steiner) tot en met gegevens over het verborgen leven van Jezus Nergens was er in de Oudheid zoveel belangstelling voor apocriefe geschriften over Jezus als in gnostische kring, nergens vinden vertalingen van dergelijke geschriften meer aftrek dan bij moderne gnostici

7. Gnosis: gevaarlijke verlokking of zalige verrukking?

Zal gnosis de religie zijn van het nieuwe millennium'^ De naam en zeker ook de geweldige aanhang van New Age lijken hierop te wijzen Onze tijd is zwanger van een nieuwe tijd

Nu kan de geschiedwetenschap leren, dat een verschijnsel zich zelden herhaalt in exact dezelfde gestalte Wat het verschijnsel gnostiek betreft, is een aantal kerngegevens echter frappant gelijk In feite wordt opnieuw de menselijke potentie verheerlijkt, zit de god Mens op de troon en staan zijn "goddelijkheid" en kracht tot zelfverlossing centraal

Gnosis in deze zin is, naar mijn overtuiging, niet verenigbaar met het christelijk geloof Men treft het in allerlei vormen aan Zo meldt staatssecretaris Erica Terpstra dat ze in reïncarnatie gelooft (haar ouders waren nog lid van de gnostische Theosofische Vereniging) D66-voorzitter Tom Kok verkeert helemaal in New Age-kringen en heeft een grote voorliefde voor de tarot Een meisjesblad als Yes komt elke aflevering met lappen verhalen over reïncarnatie en karma Vele moderne ondernemers volgen New-Agecursussen van allerlei snit en raadplegen astrologen Van De Celestijnse Belofte, het modem-gnostische boek van James Redfield, zijn alleen in Nederland al meer dan 500 000 exemplaren verkocht Ten diepste betreft het baarlijke nonsens, maar het werkt kennelijk en de grondslag van deze "betoverende spirituele avonturenroman" is gnostisch jijzelf bent het heelal en dat moet je je bewust worden Het geheim is, dat nu "in de menselijke cultuur een nieuw, spiritueel ontwaken plaatsvindt dankzij een kritische massa individuen " "Is het verhaal van het Nieuwe Testament ( ) met het verhaal van een groep mensen die zodanig overliepen van energie dat ze veranderden*^" Redfields spirituele boodschap is bij dit alles puur egoïstisch hoe hoger je eigen tnllingsniveau, hoe meer succes Blijf bij alles gericht op je eigen verlichting Verlies je met in de ander Doe nooit iets, waar jezelf geestelijk geen voordeel van hebt

Moderne gnosis echter gaat soms veel verder, is meer dan eens verbonden met gevaarlijk occultisme en zelfs racisme en fascisme Voorbeelden hiervan kan men dicht bij huis aantreffen Zo hebben Alfred Vierling en Henry Brookman, de oprichters van de Centrumpartij, die naam ontleend aan de dusgenaamde 'bijbel van New Age" het werk De Aquaiiussamenzwenng van Marilyn Ferguson Vierling had, als voorzitter van de Ecologische Beweging in Nederland, ook contacten met Findhom, de befaamde New Age-commune in Schotland Met hun fantasieën over wortelrassen en Anermystiek tungeerden theosofie en antroposofie als bron voor nazi-ideologen als Alfred Rosenberg Rittelmeyer, hoofd van de antroposofische kerk de Christengemeenschap, was een enthousiast aanhanger van Hitler Neo-nazi's flirten soms met Steiner Steiner, Anwalt fur Deiitschland Ankh-Hermes, de grootste uitgever van esotene, gnostiek en New Age, bracht boeken op de markt van goeroes die wegens seksueel misbruik van volgelingen zijn aangeklaagd Gnosis in een dergelijke gevaarlijke vorm dient radicaal te worden ontmaskerd en afgewezen Tegelijk evenwel doet men er goed aan de uitdaging van de gnosis en van veel dat gaat onder de naam New Age serieus te nemen Er is kennelijk een roep om kennis en ervaring Iemand als Paulus wist daar nadrukkelijk van en sprak erover Zo bijvoorbeeld ook Augustinus Er is valse gnosis, maar er is ook ware gnosis Wellicht nergens schoner wordt over ware gnosis gesproken dan in de brief van Paulus aan de gemeente te Philippi, de eerste christelijk gemeente door hem in Europa gesticht (3 8 vv) opdat ik Christus kenne, en de kracht van Zijn opstanding, en de gemeenschap aan Zijn lijden Alle dingen acht ik hiermee vergeleken zelfs schade de gnosis van Christus gaat alles te boven

") De (toekomstige) betekenis van vooral dit geschnft kan moei lijk worden overschat Op een conferentie in Philadelphia werd onlangs gemeld, dat in de vijftiende uitgave van Kurt Aland's befaamde Synopsis Quattuor Evangeltorum de Koptische tekst van dit geschnft zal worden opgenomen, tezamen met Duitse en Engelse vertalingen en in geval van parallellen met de bekende canonieke evangeliën, een terugvertaling" van Thomas in het Grieks Dit betekent niet minder dan dat bij de wetenschappelijke uuleg van de canonieke evangeliën (en vervolgens ook in de prediking') dit geschrift een prominente rol knjgt toebedeeld In toenemende mate wordt dit Evangelie van Thomas" trouwens als oorspronkelijk niet-gnostisch beschouwd, hoewel het wel speciaal in gnostische knngen (bijv bij de manicheeërs) in omloop was

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen