Slang of apenkoning?

De Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama meende dat met de overwinning van het communisme door het liberalisme het einde van de geschiedenis was aangebroken. Die liberale wereldorde bleek erin geslaagd om een combinatie van vrijheid, technologische vooruitgang en vermeerdering van rijkdom voor iedereen te realiseren.

Dat was bijna 30 jaar geleden. Op dit moment, zo luidt de analyse van spraakmakende auteurs als Masha Gessen en Ties Dams, wordt deze liberale wereldorde bedreigd door drie grote autocraten: de Chinese partijleider Xi Jinping, de Russische president Vladimir Poetin en de Amerikaanse president Donald Trump. Kenmerkend voor deze leiders is dat zij zich bij de uitoefening van hun macht geen enkele beperking laten opleggen, aldus genoemde auteurs.

Dams legt in De nieuwe keizer uit dat het China van Xi niet valt te begrijpen wanneer we het bezien vanuit de tegenstelling ‘duif of draak’. Het machtsspel dat Xi speelt is dat van de slang. In zijn wereldbeeld draait alles om de Communistische Partij (CCP). En die partij wordt gepersonifieerd door Xi zelf. ‘Verhul je krachten en wacht af,’ luidt het motto van Xi. Zo wist hij zelf de macht te grijpen binnen de partij. Zo wil hij dat China de macht grijpt in de wereld.

Achter de christelijk-liberale ideeën van mensenrechten, democratie en vrijhandel gaat volgens de Chinezen slechts politieke agressie schuil. Het resultaat is tot nu toe altijd chaos geweest, zo zijn zij van mening. Wat Xi nastreeft, is het oude confuciaanse ideaal van de ‘harmonie’ waarin geen honger is en armoede, en ieder tevreden is met het zijne. De hegemonie van het kapitalistische Westen bracht conflict en vooruitgang.

China heeft daar zijn voordeel mee gedaan, maar nu moet het ook maar eens over zijn. China zal de wereld harmonie brengen door de plek van het Westen in te nemen en een waardiger heerser van de wereld te zijn. En Xi zelf geeft alvast het goede voorbeeld. Hij gedraagt zich als de ideale confucianistische heer: trouw, gedisciplineerd, wijs, sober en harmonieus. Hij is de belichaming en de beschermer van de harmonie; hij bereikt de juiste balans tussen straf en beloning, tussen kennis en kunde, tussen vrijheid en discipline. Het land wordt gerund als een familie, met de keizer als heer, die waakt over de hiërarchie tussen man en vrouw, ouder en kind, staat en burger, macht en markt.

In de huidige samenleving is de macht van de keizer door veelvuldig gebruik van technologie ogenschijnlijk minder dwingend, maar feitelijk veel meer aanwezig dan ooit tevoren. In de harmonieuze samenleving van de toekomst dienen onderdanen natuurlijk wel gedisciplineerd te worden. De provincie Xinjiang is door Xi omgetoverd tot de meest geavanceerde surveillancestaat ter wereld. De bevolking, met name de ruim tien miljoen islamitische Oeigoeren, wordt dag en nacht via drones, camera’s, afluisterapparatuur en digitale checkpoints in de gaten gehouden. Communicatie- en aankoopgedrag worden continue in de gaten gehou-den. Nog voordat iemand zelf op het idee komt een misdaad dan wel aanslag te plegen, hebben de autoriteiten het al in de gaten. Van die tien miljoen Oeigoeren zit ongeveer een miljoen hypothetische misdadigers en oproerkraaiers opgesloten in zogenaamde heropvoedingskampen, een eufemisme voor massagevangenissen waar betrokkenen blootstaan aan hersenspoeling, marteling en slavenarbeid. ‘Goden als Allah bestaan niet, maar grote leider Xi zal mij redden,’ is de mantra waarop de Oeigoer geleerd wordt te mediteren.

Deze surveillancestaat dient als laboratorium voor een sociaal kredietsysteem dat over heel China dient te worden uitgerold. Afwijkend gedrag of kritische uitingen leveren strafpunten op, en bij herhaling uitsluiting en tenslotte gevangenschap. Harmonieus gedrag leidt tot positief krediet in de vorm van een mogelijke carrière in het bedrijfsleven of zelfs de politiek.

Zoiets is inderdaad wat je je bij een autocratie voorstelt. Dams weet op meeslepende wijze weer te geven hoe macht in handen van de nieuwe keizer van China werkt. Lezing van Masha Gessen’s Hoe overleef je een autocratie maakt ook duidelijk hoezeer de situatie onder Xi verschilt van die in de VS onder zijn grote tegenspeler, Donald Trump.

Het boek van Gessen is een vlammend betoog tegen, wat hij noemt, ‘de vernietiging van de Amerikaanse democratie’. Al vroeg tijdens zijn presidentschap ontving Trump zijn Chinese evenknie op zijn landgoed Mar-a-Lago, zo stelt de auteur. Tijdens het dessert – volgens Trump ‘het prachtigste stuk chocoladetaart dat u ooit heeft gezien – vertelde hij Xi dat de VS zojuist een bombardement op Syrië hadden uitgevoerd. Fox News bracht dat tegelijkertijd in beeld. Links Trump die het gesprek met Xi aanhaalde en rechts de raketten die explodeerden in de nachtelijke lucht. ‘Het was de volmaakte visuele weergave van Trumps begrip van macht: ongepolijst, bruut, gecentraliseerd en met veel vertoon. Trump speelt op tv altijd een aangedikt idee van zichzelf.

Inderdaad verschilt de stijl van Trump hemelsbreed van die van Xi. Terwijl Dams laatstgenoemde vergelijkt met die van een slang, vermomd in de persoon van een glimlachende vaderfiguur, doet Trump de Chinezen eerder denken aan, wat zij noemen, een ‘agressieve apenkoning’. En Gessen heeft met de Chinezen gemeen dat hij van die laatste stijl een hartgrondige afkeer heeft.

Bij Gessen is ‘waardigheid’ – waarbij je kunt rekenen op beleefdheidsvormen, protocol, bepaalde kledingstijlen en een gecodificeerd taalgebruik – een kenmerk van elke goed functionerende rechtsstaat. De uitdaging van de democratie is om procedures te creëren die de waardigheid van optreden hooghouden en er tegelijkertijd een steeds grotere groep bij betrekken, aldus Gessen. Het trumpisme doet volgens hem afbreuk aan beide door het niveau van het optreden in de politiek te verlagen en door politieke deelname in te perken.

Voor Gessen lijkt bij Trump het medium de message. Laatstgenoemde gedraagt zich als een agressieve alfa male, die slechts polariseert. En dat zou dan betekenen dat hij een autoritair en autocratisch optreden paart aan discriminatie van minderheden.

Toegegeven: de media staan iedere dag bol van de verhalen die dit beeld bevestigen. Trump zou niet alleen zijn politieke tegenstanders, maar hele bevolkingsgroepen stelselmatig uitsluiten. Hij beschuldigt de media continue van fake news, en weigert afstand te nemen van haatzaaiers en white supremacists die oproepen tot geweld. Hij keert zich tegen globaliserende neoliberale elites en, in plaats van bruggen te slaan en te verbinden, wil hij zich terugtrekken achter een muur. In plaats van samen met andere landen gezamenlijk wereldwijde problemen aan te pakken, zoekt hij de confrontatie en schrikt hij niet terug voor oorlog.

Er zijn weinig auteurs die zich afvragen of dit beeld ook overeenkomt met de werkelijkheid. Volgens Gessen is Trump een notoire leugenaar. Maar afgezien van ’s mans her en der onbedwingbare neiging tot overdrijving, valt vooral zijn beroep op ‘alternatieve feiten’ op: feiten waarvan de politiek en mainstream media tot dan toe nog nooit gehoord hadden, simpelweg omdat ze geen idee hebben wat er op straat omgaat. Trump is iemand die altijd op de persoon speelt, ten koste van een inhoudelijke beantwoording van vragen. Gessen vergeet te vermelden dat de president doorgaans pas op de persoon speelt wanneer hij het idee heeft dat de antwoorden die hij geeft bewust worden genegeerd of verkeerd geïnterpreteerd. Trump zou zakelijke belangen niet gescheiden hebben van zijn politieke ambt. Inderdaad zijn hierbij regelmatig vragen te stellen, maar daarin onderscheidt hij zich niet van zijn voorgangers. En als het democraten betrof werd daarover geen praat gemaakt. En ondanks het feit dat democraten steeds moord en brand schreeuwen over Trumps politieke handel en wandel, zijn alle aantijgingen tot nu toe niet overtuigend bewezen en alle pogingen tot impeachment tot nu toe op niets uitgelopen.

Sterker, Trump doet het als president op een heel aantal punten veel beter dan zijn voorgangers. Er zijn weinig presidenten die zoveel van hun verkiezingsbeloften hebben waargemaakt. Aan de Muur op de grens met Mexico wordt hard gewerkt. De rechterlijke macht, inclusief het Hooggerechtshof, heeft meer conservatief-christelijke benoemingen gezien dan ooit. Ondanks de handelsoorlog met China bloeide de economie tot Covid-19 dankzij maatregelen van Trump op een aantal terreinen als nooit tevoren. Economisch hebben Latino en Afro-Amerikaanse minderheden het nog nooit zo goed gehad. Velen van hen voelen zich door Trump’s politiek van Law and Order gesteund.

Anders dan veel presidenten voor hem, heeft Trump van de Covid-19 pandemie geen gebruik gemaakt om meer macht naar zich toe te halen. Eerder dan wie ook stelde hij voor de buitengrenzen te sluiten om te voorkomen dat besmette mensen zouden bin-nenkomen. Daarnaast heeft hij gezorgd voor grote voorraden handschoenen, mondkapjes en testmateriaal. Dat sommige staten, waaronder die van New York, pas laat tot de conclusie kwamen dat ze die nodig hadden, kan Trump niet worden aangerekend. Mainstream media, de bronnen waarvan Gessen zich bij het schrijven van zijn boek bediende, bleven echter van oordeel dat Trump verantwoordelijk was voor de chaos in sommige staten. Steeds meer mensen waarderen echter de polemiek die Trump voert tegen de feitenvrije vooringenomenheid van veel progressieve mainstream media.

Die media zwijgen ook over de voor Amerikanen succesvolle buitenlandse politiek van Trump. Ondanks enkele bombardementen en de uitschakeling van de militaire rechterhand van het Iraanse regime, zijn de VS in geen enkele nieuwe militaire avonturen verzeild geraakt. Ondanks toenemende dreiging van Iran en daaraan gelieerde milities, is de positie van Israël dankzij onderhandelingen en verdragen met een groot deel van de Arabische wereld versterkt. En, tenslotte, wist Trump de Chinezen via een handelsoorlog tot concessies te dwingen.

Het lijkt erop dat veel media, Gessen incluis, zich zozeer fixeren op de stijl van de apenkoning, dat ze niet zien dat hij ook veel bereikt. En dat hij daarbij het spel ook nog eens volgens de regels van het Amerikaanse recht speelt. Het Congres, noch de Senaat, noch het Hooggerechtshof dansen altijd naar zijn pijpen. Hetzelfde geldt voor de mainstream media. Niettemin worden ze niet beperkt in de uitvoering van hun ambt of taken. De enigen die in de VS vervolgd worden, zijn misdadigers, oproerkraaiers en moordenaars.

Het boek van Gessen is goed geschreven. Als samenvatting van alles wat mainstream media en politieke tegenstanders van Trump dwars zit, is het een aanrader. Maar zijn vooringenomenheid en vurigheid verhinderen Gessen tot een afgewogen oordeel en begrip voor het fenomeen Trump te komen. Terwijl Xi zich onderscheidt door zijn sobere stijl van optreden, spreekt Trump altijd in de overtreffende trap. Tegenover de glimlach van Xi staat de bijtende spot waarmee Trump zijn tegenstanders tegemoet treedt. Dams toont zoveel begrip voor de slangenstijl van Xi, dat zelfs het verschrikkelijke lot van de Oeigoeren je bij lezing van zijn boek niet eens meer treft. Daardoor zou het je haast kunnen ontgaan dat het regime van Xi als autocratie vele malen erger is dan de regering van de apenkoning in Amerika. En dat Trump als het gaat om machtsmisbruik nog maar een kleine jongen is vergeleken bij de keizer van China.

JOvdB

Dit boek is een lust voor het oog door de gevarieerde opmaak en de vele illustraties. Daarnaast biedt het qua inhoud veel informatie die door de – meest korte - hoofdstukken, heel gedoseerd tot je komt. De afwisseling door columns van andere experts draagt daar ook aan bij. Adjiedj Bakas is door de Telegraaf getypeerd als ‘Visionair des Vaderlands’ en die titel draagt hij met trots. ‘De meeste mensen willen geen toekomst’, schrijft hij, ‘maar willen dat het leven de komende dertig jaar voortkabbelt, zonder al te grote veranderingen. Voor die mensen heb ik heel slecht nieuws. De komende vijftig jaar verandert er meer dan in de afgelopen vijfduizend jaar.’

Al eerder had Bakas in zijn boek Megatrends Nederland (2005) de opkomst van China als supermacht geduid. In dit boek heeft hij die duiding breder uitgewerkt en grondig onderbouwd. Het feit dat China nu al tot de grootste exporteurs en financiers van de we-reld wordt gerekend, terwijl grote delen van het enorme land nog worstelen met een ontwikkelingsachterstand, laat iets zien van het enorme ontwikkelingspotentieel dat deze half ‘slapende reus’ in zich heeft.

In dit boek wijst Bakas vooral op de kansen die er liggen voor handel met China. Nederland kan er goed aan verdienen. Voor ondernemers staan er heel praktische tips in. Maar er komt veel meer aan de orde in dit kloeke boek. Bijvoorbeeld de geschiedenis van China. En het confucianisme. En de manier van leidinggeven. En de mentaliteit: hard werken, ook voor jongeren. Waarom zou je dit allemaal moeten weten? Heel simpel: bij handeldrijven is het heel belangrijk om je handelspartner goed te kennen. Anders sla je zomaar de plank mis. Zo staat bij de Chinezen het individu veel minder centraal dan bij ons. De groep en de maatschappij gaan voorop en dat werkt overal in door.

Een van de aardigste hoofdstukken gaat over feiten, frames en fictie. Zes komen er langs, waaronder ‘Hoe meer China exporteert, hoe meer banen hier verdwijnen.’ Het hoofdstuk over de islam en het theoterrorisme is voor SGP’ers een must read, zou ik zeggen. Bakas observeert scherp dat het islamitische tijdseinde-denken het vooruitgangsoptimisme van president Xi ondermijnt. Daarom probeert de Chinese overheid met man en macht de radicale islam uit te roeien. De Europese aanpak die vooral geënt is op relativisme, gaat niet helpen, volgens Bakas. Europa wordt door radicale islamieten als makkelijke prooi gezien: vergrijsd, risicomijdend, geen vechtlust, gedomineerd door zielloos post-christendom en geleid door politici zonder ruggengraat. Verweekt en verwend zijn we. Raak getypeerd. Bakas nuanceert wel: we moeten niet alle moslims over een kam scheren. Maar wel het probleem bij de bron aanpakken.

In het laatste hoofdstuk doet Bakas gerichte aanbevelingen, soms wat onorthodox, maar altijd de moeite van het overwegen waard. China is niet onze bondgenoot, dat is duidelijk. Maar daarom hoef je China nog niet te benaderen als een vijand. Benut de kansen. Want Chinezen hebben respect voor inventieve ondernemers die hun brood verdienen door hard te werken. Een praktische tip voor ouders: Voed je kinderen streng op en laat ze op school de Chinese taal leren. En voor politici: Europese landen moeten hecht samenwerken, niet elkaar beconcurreren en minder verdeeldheid aan de dag leggen om nog iets van een vuist tegenover China te maken.

In een vlotlezend betoog zet Rob de Wijk uiteen dat de komende decennia de machtsverhoudingen in de wereld grondig zullen verschuiven. China wordt dominanter en gaat meer invloed op het wereldtoneel krijgen, doordat het nu al vooroploopt in de vierde technische revolutie. En doordat het veel strategischer opereert. Het land stelt zichzelf lange termijndoelen er werkt daar stapsgewijs naar toe. Met slimme en sluwe zetten. Steeds een schepje erbovenop, zodat andere landen er wel boos om worden maar het niet erg genoeg vinden om een gewapend conflict te ontketenen. Vandaar de ondertitel van het boek: sluipenderwijs neemt China de macht over. En gaat de piketpaaltjes verzetten. De nieuwe wereldorde is in aantocht.

In het eerste deel van het boek ligt het accent niet op China. De Wijk beschrijft vrij uitvoerig de ontwikkelin-gen die eraan bijdragen dat de huidige wereldorde steeds verder verkruimelt. Westerse landen, met Amerika en het Verenigd Koninkrijk voorop, hebben de architectuur en instituties ontworpen en opgetuigd. Na de Tweede Wereldoorlog werden de Verenigde Naties opgericht, het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank, de Wereldhandelsorganisatie, enzovoorts. Deze instellingen gingen uit van multilaterale samenwerking en baseerden zich op westerse waarden, zoals menselijke waardigheid, individuele vrijheid en democratische besluitvorming op basis van redelijk overleg. De hele wereld moest zich schikken naar deze op westerse leest geschoeide wereldorde. Aanvankelijk leek het erop dat China zich hieraan conformeerde. Het land werd permanent lid van de VN-Veiligheidsraad en trad in 2001 toe tot de Wereldhandelsorganisatie. Velen in het Westen dachten dat bij een stijgende welvaart China wel net zo zou worden als de andere welvarende landen. Maar dat bleek een kapitale inschattingsfout. Want China ging gewoon door met economische spionage, diefstal van intellectuele eigendom en subsidiëring van de eigen staatsbedrijven.

Intussen werd de westerse wereldorde van binnenuit uitgehold. Demonstranten protesteerden tegen de globalisering, o.a. bij bijeenkomsten van de G-7 en het World Economic Forum in Davos. Oost-Europese landen werden na de val van de Berlijnse Muur graag lid van de NAVO en ook van de Europese Unie. Maar de aversie tegen een politieke macht buiten de eigen landsgrenzen zit bij hen zo diep verankerd, bijvoorbeeld in Polen, Hongarije en Tsjechië, dat ze zich meer en meer verzetten tegen ‘dictaten vanuit Brussel’. Breder in Europa kwamen populistische partijen op, die prioriteit geven aan het nationale belang, tegen immigratie en opvang van asielzoekers zijn en afscheid willen nemen van het keurslijf van de Europese Unie. Vandaar ook de brexit. Twee politici spannen de kroon: Trump en Poetin, want zij slopen respectievelijk ontregelen de huidige wereldorde. Volgens Rob de Wijk leidt de opstelling en het protectionisme van Trump ertoe dat bondgenoten niet alleen vervreemd raken van Amerika, maar ook in de armen worden gedreven van China. Intussen markeert De Wijk dat Trump er wel voor zorgt dat het Westen wakker wordt en afscheid neemt van het utopische wensdenken over China.

Want China heeft een plan. Onder leiding van Xi Jinping ontplooit het land allerlei initiatieven om tegen 2049 een supermacht te kunnen zijn en Amerika ver achter zich te laten. De Nieuwe Zijderoute is zo’n initiatief, waarbij investeringen in derde landen worden gedaan, om daarmee handelsbetrekkingen aan te knopen, infrastructuur aan te leggen, bedrijven of havens te kopen. Op deze manier dringt China door tot in de haarvaten van Afrikaanse en Europese landen. Het land leent ook geld uit, maar er is een risico om in de schuldenval te trappen. Wanneer een land niet kan voldoen aan de aflossingsverplichtingen, wil China de schuld wel kwijtschelden, maar dan in ruil voor toestemming voor een militaire basis of het eigendom van een haven. En zo bouwt China gestaag zijn economische en militaire macht uit. Het gaat daarbij zo handig te werk dat er eigenlijk niets tegen te doen valt. Zo komen er talloos veel Chinese studenten aan westerse universiteiten een opleiding volgen om daarna de opgedane kennis te benutten in de uitbouw van de macht van hun eigen land.

De eindconclusie van Rob de Wijk is dan ook dat het China nog gaat lukken ook om de toonaangevende economische en politieke wereldmacht te worden. Vooral omdat het land voorop loopt in de ontwikkeling en uitrol van moderne technieken, zoals 5G-netwerken, kunstmatige intelligentie, Internet of Things, nanotechnologie, supercomputers e.d. Moeten we bevreesd zijn voor de nieuwe wereldorde met Chinese karakteristieken? Niet echt, vindt de auteur. Landen die China niet in de weg zitten, bekritiseren of anderszins dwarsliggen hebben niets te vrezen. China is niet uit op hegemoniale macht, zoals de Westerse landen dat wel waren en zijn. Maar China is wel erop uit om in vrijheid z’n eigen plan te kunnen trekken. En het wil opstandige of van het moederland afgescheiden regio’s weer annexeren. Denk aan Hongkong, Macao en Taiwan. Daar ligt nog potentiële conflictstof en het is zeer de vraag of westerse landen de wil en de moed opbrengen om weer gezamenlijk te gaan optrekken om China het hoofd te bieden.

Kortom, met dit boek etaleert de hoogleraar Internationale betrekkingen aan de Universiteit Leiden zijn kennis van geopolitieke historie en hedendaagse ontwikkelingen. Ook al val ik zijn verdediging van de liberale, seculiere waarden die het Westen hoog in het vaandel heeft niet bij, het boek biedt veel inzichten en inkijkjes. Het scherpt de blik voor wat er op het wereldtoneel zoal aan de hand is en wat er naar verwachting gaat gebeuren. Eén zinnetje viel me bijzonder op: ‘De wereldorde is mensenwerk en geen door God gegeven feit.’ Voor een christen is dat niet de hele waarheid. Juist omdat God boven al het nietig gewemel van mensen en machthebbers verheven is en alles in Zijn handen ligt, hoeven we bij alle veranderingen die er zullen komen, niet te wanhopen, te vertwijfelen of al te zeer bevreesd te zijn. Intussen hebben we wel de opdracht om bij te dragen aan gerechtigheid, vrede en het welzijn van mensen, nationaal en internationaal, voor zover dat in ons vermogen ligt.

JAS

Hans van de Breevaart en Jan Schippers, redactieleden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen