Luther in het midden van zijn leven

Op de laatste conferentie van de Kohlbruggevrienden wees ik reeds op de Luther-biografie van Heinrich BornJiamm. Ik wil daar nu in een afzonderlijk artikel nader op ingaan. De titel van het omvangrijke boek (624 pagina's) is: Martin Luther m der Mitte seines Lehens. Het is een uitgave van Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen, 1979. Prijs: 74 DM.

In Luther geïnteresseerde theologen zal de naam van Bornkamm niet onbekend zijn. Werken van zijn hand zijn: Luther und das Alte Testü" vnent (1948), Luther im Spiegel der deutschen Geistesgeschichte (1955), Luthers geistige Welt (1959), Das Jahrhundert der Reformation (1961). In 1951 heeft hij ook de 4e druk van Heinrich Bohmer's boek: Der ]unge Luther bewerkt.

Het nieuwe boek van Bornkamm over Luther in het midden van zijn leven is eigenlijk een voortzetting van Bohmer's studie, die immers afsluit bij de terugkeer van Luther van de Rijksdag te Worms. Het eerste hoofdstuk draagt als titel: Op de Warthurg. Het beschrijft hoe Luther op 4 mei 1521 's avonds om 11 uur de hem toegewezen kamers op de burcht binnentrad met alleen zijn Hebreeuwse Bijbel en Griekse Nieuwe Testament, om daar geruime tijd te vertoeven in „het Rijk der vogels", in „het Rijk der wolken", zoals hij in zijn brieven het oord van zijn gedwongen ballingschap placht aan te duiden. Het merkwaardige is, dat het laatste hoofdstuk van Bornkamm's boek ook weer een episode uit Luther's leven beschrijft, waarin hij andermaal onvrijwillig in een burcht verblijft, namelijk de vesting Coburg. Dat was tijdens de Rijksdag te Augsburg in 1530. Ook daar spreekt Luther in zijn brieven weer van „het Rijk der vogels". Helaas eindigt dan het boek. Het manuscript breekt af, omdat ernstige ziekte en dood de schrijver de mogelijikheid ontnomen hebben om het boek te voltooien.

Men mag Mevrouw Karin Bornkamm, de dochter van de auteur, wel bijzonder dankbaar zijn, dat zij de moeizame arbeid op zich heeft willen nemen om het handschrift persklaar te maken. Zij was daar trouwens bijzonder voor gequalificeerd, omdat zij zich door zelfstandige Luther-studie ook reeds een naam verworven had. Zo heeft zij Luther's uitleg van de Brief aan de Galaten uit 1519 en 1531 theologisch met elkaar vergeleken (1963).

Van hoeveel betekenis deze levensbeschrijving van Luther is, ondanks het feit dat zij een torso (onvoltooid werk) is gebleven, blijkt uit het feit dat er sinds 1903 geen Luther-biografie meer is verschenen, tenminste geen echt wetenschappelijke, waarin het overvloedige bronnenmateriaal, dat de laatste honderd jaar aan het licht gekomen is, grondig is verwerkt. Hier is dat wel het geval. Bornkamm beheerste de stof volkomen, zowel historisch als theologisch, en heeft alle nieuwste gegevens vruchtbaar gemaakt voor de opbouw van een wetenschappelijk verantwoord Luther-beeld in het raam van zijn tijd en omgeving. Er moet bij gezegd worden, dat hij een fijnzinnig stilist is, die de omvangrijke en vaak chaotisch aandoende stof 90 strak ordent en levend voor ons weet te stellen. Het is daarom een uitermate boeiend boek.

Vanaf mijn eerste studententijd heeft Luther een grote aantrekkingskracht op mij uitgeoefend en heb ik mij aan zijn theologie sterk verwant gevoeld. Vandaar dat weinig Luither-studies mij zijn ontgaan. Ik was daarom uiterst benieuwd naar Bornkamm's boek zodra ik van de verschijning ervan gehoord had. Zou het beeld, dat ik sinds vele jaren van de hervormer had opgebouwd, door deze nieuwe biografie worden gecorrigeerd, mogelijk zelfs vergruizeld? Zou ik met een romantisch fantasie-beeld van Luther hebben geleefd?

Er kwam nog iets bij. Door mijn lectoraat aan de rooms-katholieke universiteit te Nijmegen ben ik gedwongen geweest, mij ook te verdiepen in allerhande studiewerken, waarin op grond van vaak moeilijk te controleren bronnen een zeer negatief oordeel over Luther's persoon en leven wordt uitgesproken. Ik noem slechts de namen van de Jezuïeten Denifle en Grisar. Zouden dergelijke boeken misschien toch een kern van waarheid bevatten, die door protestanten opzettelijk en tendentieus (met een bepaalde bedoeling) onder tafel gewerkt is? Is Luther in zijn omgang met vrouwen en in zijn drinkgewoonten berispelijk geweest? Wat zou hierover in deze nieuwe biografie, waarin alle nieuwe geschiedkundige feiten verwerkt zijn, naar voren komen?

Welnu, het was niet alleen een geruststelling voor me, dat al zulke beschuldigingen, als volstrekt ongegrond, weerlegd werden. Er was daarnaast ook grote dankbaarheid, dat het Luther-beeld, dat ik mij in de loop van vele jaren langzaam had opgebouwd, door dit boek versterkt en aangevuld werd. Hoe is Luther door Bornkamm's boek weer voor mij gaan leven! Hoe dichtbij is hij mij gekomen! Hoe is ook de naaste omgeving van de hervormer, hoe zijn de levensomstandigheden van die tijd, hoe de vrienden en medestrijders, de tegenstanders en vijanden, hoe de relaties van hem tot de vorsten, door dit boek tot levende werkelijkheid geworden!

riei. IS uiteraard onbegonnen werk om in een bespreking van deze biografie de lezers van dit artikel een inzicht te geven in de rijke inhoud. Wat heeft zich immers in de jaren 1521 tot 1530 niet allemaal afgespeeld! Dat trof mij bij het lezen van dit boek nog eens te\ meer, omdat ik ongeveer tegelijkertijd een krantenartikel in handen kreeg van een reizigster, die kort geleden een bezoek bracht aan Wittenberg, de stad van Luther. Daar in die stad staat nog het kleine augustijnerklooster, dat Luther als woning was toebedeeld. Daar vinden we nog de kerk en de kansel, waar de hervormer na de onlusten door het optreden van Karlstadt en de Zwickauer profeten zijn beroemde Invocavit-preken heeft gehouden. Daar zijn ook nog het huis van Meanchton en dat van de schilder Cranach. Ook vindt men er nog de restanten van de universiteit, waar Luther en Melanchton de van alle vanten toestromende studenten, onder wie ook zelen uit Nederland, hebben onderwezen.

Thans is Wittenberg echter een doods stadje geworden, waar alle oude, historische gebouwen vergeelde muren hebben en^ dringend aan restauratie toe zijn. Geld daarvoor is er helaas niet; althans het communistische regime in de DDR voteert het niet, en de weinige kerkgangers zijn niet bij machte er offers voor te brengen. Er moet bij gezegd worden, dat Wittenberg allang geen levende en welvarende stad meer was. Na Luthers's dood is Wittenberg door troepen van Karel V veroverd en heeft het veel van zijn glorie verloren. De genadeslag heeft het echter gekregen, toen na de volkerenslag bij Leipzig in 1817 de universiteit van Wittenberg samengevoegd werd met die van Halle. Heit is dus een droef decor (omlijsting) geworden voor de herinneringen aan een zo rijk verleden! Eertijds het middelpunt van de Hervorming met vertakkingen naar alle landen van Europa en nu een onbelangrijk toeristisch oord, waar spaarzamelijke bezoekers uit het Westen en bussen met toeristen uit de Oostblok-landen enig vertier brengen.

Wc'lk een tegenstelling met heit beeld, dat ons in Bornkammi's boek wordt getekend! Daar is alles levend, spannend, gistend. De stad Wittenberg is als een geyser, waaruit warm, levend water omhoog spuit. Geen Amerikaanse of Canadese of Zweedse toeristen bevolken de straten, maar jonge mensen die de colleges van Luther en Melanchton willen volgen; augustijnermonniken uit kloosters in heel Duitsland, maar ook uit Nederland, die gehoord hebben van de nieuwe evangelische prediking, theologie en bijbeluitleg van de gewezen augustijnermonnik Luther. Maar daarnaast is er ook druk diplomatiek verkeer, omdat vorsten en stadsbesturen hevig geïnteresseerd zijn in de nieuwe leer. En ook is Wittenberg een centrum, waar gevluchte kloosterlingen een wijkplaats vinden en geholpen worden. Tot hen behoorde ook Catharina von Bora.

Mij is nimmer een boek onder de ogen gekomen, waarin ik zo levendig de kennismaKing van Luther met zijn toekomstige vrouw beschreven zag. De beschrijving ervan laat zich lezen als een roman. Maar ook de tekening van Luther's gezinsleven en het stempel dat Kathe daarop gedrukt heeft. Bornkamm wijdt er een apart hoofdstuk aan.

Hoe groot het verschil in aard en temperament was tussen Luther en Melanchton blijkt uit beider huwelijk. Melanchton was koel en voornaam als alle humanisten. Luther daarentegen was warm, impulsief, spontaan. Menigmaal moest zijn vrouw hem met vrouwelijke wijsheid, tact en onverzettelijkheid afhouden van plannen die hij koesterde. Welk een zware taak zij als huisvrouw had, blijkt uit het feit dat zij uit een geringe beurs vaak overmatig veel gasten moest herbergen en voeden. Niet zelden moest zij ook een stokje steken voor Luther's vrijgevigheid, waarmee hij het huishoudbudget volledig dreigde te ontwrichten. Daarmee hing het samen, dat zij niet door iedereen geliefd was en door niet weinigen gevreesd werd. Luther besefte echter, dat hij zulk een „hulpe tegenover hem" maar al te zeer nodig had. Tot aan zijn dood beminde en vereerde hij haar als een godsgeschenk.

Niet alleen in zijn huwelijk speelde Luther's aard en temperament een grote rol, maar ook in zijn andere contacten met mensen. Bornkamm wijst erop, dat veel ergerniswekkende en aanstootgevende uitspraken van Luther in dat licht gezien moeten worden. Men zal ze daarom moeten plaatsen in de situatie, waarin zij gedaan zijn, en rekening moeten houden met de emotie, die erbij in het spel was. Bornkamm spreekt hier van „de gevarenzone van Luther's karakter". Hij zegt: ,,De reformator placht met te groter heftigheid te reageren, als hij werd aangevallen op een punt, waar hij zich in zijn recht wist; de mateloze toom, waarmee hij dat doen kon, was de keerzijde van de uitzonderlijke standvastigheid, die hij in uren van gevaar aan de dag legde Hij vergat dan echter, dat in critieke situaties, waarbij indringende vragen aan de orde zijn, gemeenlijk slechts het laatste woord onthouden wordt van wat iemand gezegd heeft, en niet het geheel".

Een andere keerzijde van Luther's aard en temperament was zijn depressiviteit (neerslachtigheid). Zijn vrouw had daarmee niet zelden veel te stellen. Ook zijn vrienden. Wanneer wij echter weten van zijn onbegrensde geestelijke productiviteit en van de uitputting, die daarvan het gevolg was, hoeven wij ons daarover niet te zeer te verwonderen. Menigmaal viel hij in onmacht en klaagde hij over duizeligheid, heftige hoofdpijnen, hartkloppingen en be-nauwdheden. In dergelijke depressies kwelden hem vaak zware aanvechtingen. Het meest bezwaarde hem dan het feit dat hij niet verwaardigd was om voor zijn Heer Jezus Christus zijn bloed te vergieten als zovelen van zijn tijdgenoten. Dat kon zó diep gaan, dat hij weer terugviel in de vertwijfeling van zijn kloostertijd. In een brief aan Melanchton in 1527 schreef hij: „Ik ben nu meer dan een week weggezonken in dood en hel Ik heb Christus geheel verloren en ben door watervloeden en stormen prijsgegeven aan de vertwijfeling. Maar dankzij de gebeden van degenen die mij het naast zijn, is God begonnen Zich over mij te ontfermen en mijn ziel uit de diepte der hel op te voeren. Laat ook gij niet af om voor mij te bidden ".

Ik heb het in mijn bespreking van dit boek nu vooral gehad over de historische aspecten ervan. Uiteraard lenen die zich ook het best voor een recensie. Men mene echter niet, dat de theologische inhoud van deze biografie gering is. Dat blijkt al uit het feit, dat uitvoerig wordt ingegaan op de strijd van Luther met Karlstadt en Müntzer, met Erasmus en met Zwingli. In het laatste hoofdstuk, dat handelt over de Rijksdag van Augsburg in 1530, komt het ontstaan van de beroemde Augsburgse Confessie ter sprake. Waar het deze zomer juist 450 jaar geleden is dat deze Belijdenis het licht zag, zal dit hoofdstuk voor ieder die zich in het verleden wil verdiepen, verrassend veel nieuw materiaal aandragen. Daarbij komt noodzakelijkerwijs ook de vraag aan de orde naar de verhouding van Luther en Melanchton. Bekend is immers de uitspraak van Luther over Melanchton: „Ik heb de verdediging van Filippus gelezen en die bevalt me zeer wel; ik zou er niets aan weten te verbeteren of te veranderen; dat zou mij ook niet passen, want ik kan niet zo zacht en voorzichtig lopen". De zweem van critiek, die in deze woorden hoorbaar wordt, gold niet de inhoud van het stuk, maar de wijze van formuleren. Luther zou willen, dat Melanchton moediger en krachtiger de waarheid beleed. Maar Melanchton was op de Rijksdag te Augsburg de diplomaat, die de eenheid van het Duitse Rijk koste wat koste bewaren wilde.

Veel aandacht geeft Bornkamm in zijn boek aan Luther's correspondentie. Meer nog dan door zijn theologische strijdschriften en zelfs door zijn tafelgesprekken is het ons daarin vergund een blik te slaan in zijn hart. Met name geldt dat van zijn brieven, geschreven vanuit de vesting Coburg in de dagen van de Rijksdag te Augsburg. In die tijd overleed Luther's vader. Hij schreef daarover aan zijn vriend Melanchton. Die brief is het indrukwekkendste getuigenis, dat de hervormer over zijn vader gegeven heeft. Er blijkt uit, hoe nauwe band er tussen vader en zoon geweest is, en hoeveel zijn vader geestelijk voor hem betekend heef t.

In 1483 is Luther geboren. Dat houdt in, dat over enkele jaren de 500e geboortedag van de hervormer gevierd zal worden. Omdat de be-langrijkste plaatsen van Luther's leven in de Oostzone van Duitsland liggen, kunnen wij er verzekerd van zijn, dat men van politieke zijde aldaar zal pogen die herdenking dienstbaar te maken aan het communisme. Men zal hem belichten als een revolutionair, als een progressieve geest, als een voorloper van Karl Marx. Voor degenen die dan mochten gaan twijfelen of er toch niet een kern van waarheid in die communistisch geïnfecteerde redevoeringen en publicaties ligt, zij nu reeds dit boek als tegengif aanbevolen. Voor reformatorische theologen is het nauwelijks nodig dit werk van Bornkamm aan te prijzen. Na kennisname van de inhoud van het boek zullen zij ongetwijfeld beseffen, dat zij het niet kunnen missen. Het zal een hoeksteen in hun bibliotheek zijn!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen