De rol van politiek in crisistijd

‘Onacceptabel’, zo vond de hoofdredactie van het Reformatorisch Dagblad (RD). Donald Trump had in het openbaar een advies van zijn topadviseur medische zaken, Anthony Fauci, bekritiseerd. ‘Juist in een land waar tot nu toe de meeste coronadoden zijn gevallen is het van groot belang dat de aanbevelingen van experts serieus neemt,’ zo waren Steef de Bruin en de zijnen stellig van mening. ‘De openlijke ruzie tussen Trump en de gouverneurs van diverse staten over de lockdown-maatregelen droeg ook niet bepaald bij aan een geloofwaardige uitstraling richting het Amerikaanse volk,’ zo voegden zij daaraan toe. 1

Dit commentaar is opvallend. Vooral als we bedenken dat in de VS inderdaad de meeste coronadoden zijn gevallen, maar dat Nederland, met de cijfers van het CBS uitgedrukt als percentage van de totale bevolking, minstens dubbel zoveel doden te betreuren heeft.

VRAGEN

Maar voor een goede analyse van het functioneren van de politiek in dit verband dienen aller-eerst een aantal andere zaken onder ogen te worden gezien. De vraag is namelijk waar in tijden van nationale crisis het primaat ligt: bij de politiek of bij de wetenschap? Volgens Rutte, althans in zijn allerwegen bewonderde TV-rede van 16 maart jongstleden, dienden daarbij inderdaad de inzichten van wetenschappelijke experts leidend te zijn. Dat roept een andere vraag op, namelijk hoe de daaruit voortvloeiende samenwerking tussen politiek en wetenschap die wij ‘technocratie’ plegen te noemen, in de praktijk heeft uitgewerkt. Heeft die, naast tijdelijke rust, ons ook de juiste oplossingen gebracht. Of was het eerder zo dat ze de crisis heeft verergerd?

Pas wanneer deze vragen beantwoord zijn, kan met iets meer zekerheid worden vastgesteld wiens optreden plausibeler was: dat van Trump, of dat van Rutte?

Gelukkig waren er gaandeweg de crisis ook enkele commentaren in het RD die wat kritischer waren over laatstgenoemde, en warempel ook wat lichtpunten zegen in de benadering van de Amerikaanse president. Onderstaand artikel pretendeert allerminst een definitief oordeel te kunnen geven over het beleid van onze minister-president te geven. De sombere conclusies die ik vooralsnog denk te moeten trekken, dienen dan ook eerder gezien te worden als een aanzet tot verdere discussie.

DE OPKOMST VAN DE TECHNOCRATIE…

In De crisis der humanistische staatsleer kritiseerde de neocalvinist Herman Dooyeweerd de moderne neiging om de complexe werkelijkheid tot een leidend principe terug te voeren, en daaraan het primaat toe te kennen boven andere aspecten van diezelfde werkelijkheid.

Die neiging zag hij vooral aanwezig bij socialisten, liberalen en wat we tegenwoordig links-liberalen zouden noemen. Voor hen is dat wat zij ‘de wetenschap’ noemen, normatief. Iets is alleen waar wanneer het ook wetenschappelijk kan worden vastgesteld. En politiek is slechts legitiem wanneer ze zich laat leiden door wetenschappelijke inzichten. Zo presenteerde Karl Marx zijn revolutionaire ideeën als een wetenschappelijke theorie over economische noodwendigheden, en vergeleek Max Weber politiek met het runnen van een bedrijf. ² En zo zien we ook later Herbert Marcuse zijn politieke programma baseren op sociologische wetmatigheden. Geïnspireerd door dergelijke ideeën was men ook in ons land men van mening dat de politiek er was om maatschappelijke veranderingen planmatig vorm te geven, zo concludeerde de linkse socioloog Jan-Willem Duyvendak. En terecht, zo was zijn overtuiging. ³

Een dergelijke visie op het primaat van de wetenschap heeft geleid tot wat we tegenwoordig ‘technocratische politiek’ noemen. Daarin is de bureaucratie niet langer dienstbaar aan de politiek, en vormt de technologie niet langer een maatschappelijk fenomeen met een eigen autonomie. In plaats daarvan wordt aan wetenschappelijk-technische expertise op het terrein van politieke beleidsvoornemens een leidende rol toegekend. Niet dat de politiek zich daarbij in het geheel niet meer laat leiden door een eigen ideologie. Maar die ideologie is zodanig vergroeid met bestaande expertise, dat er een allesbeheersende invloed vanuit gaat. ⁴

Op die technocratische tendens wijzen tal van tekenen: de reductie van politiek tot bestuur en beheer en een toenemende wisselwerking tus-sen politiek en bureaucratie; de ontwikkeling van wetgeving in de richting van een beleidsinstrument ten dienste van de uitvoerende macht; en de al vaak gesignaleerde verplaatsing van politieke besluitvorming naar buiten het democratische proces staande technocratische instanties als bureaucratieën, zelfstandige bestuursorganen, geprivatiseerde openbare diensten, rechterlijke instanties, overlegorganen, externe adviseurs en internationale organisaties. En dit hele pakket wordt verkocht met een gelikt verhaal en een gladde presentatie, ingegeven door professionele reclametekstschrijvers en spin doctors. 5

…ONDANKS BEPERKINGEN WETENSCHAP…

Allereerst dient de vraag gesteld of een leidende rol van wetenschap bij politieke beleidsvorming gerechtvaardigd is wanneer we zien dat haar disciplines vaak met cijfers komen die bij nader inzien minder hard blijken dan vooraf geclaimd. Techniekfilosoof Marc de Vries en stikstofexpert Wim de Vries vatten de beperkingen van de wetenschap aldus samen: ⁶

- Ze betreft altijd maar een deel van de werkelijkheid;

- Ze is altijd voorlopig;

- Ze wordt mede bepaald door menselijke en sociale factoren;

- Ze is altijd afhankelijk van vooronderstellingen die niet te bewijzen zijn.

Daarmee is de legitimiteit van wetenschap als menselijke activiteit met een eigen benadering van de werkelijkheid (empirisch-kritisch) en een eigen doel (kennis) niet ontkend. Wel kan oog voor de beperkingen die inherent zijn aan de wetenschap ons gevoelig maken voor het feit dat er andere maatschappelijke kringen en kennisgebieden bestaan die evenzeer aanspraak kunnen maken op een eigen ‘soevereiniteit’ – aldus Dooyeweerd, in navolging van Abraham Kuyper. ⁷

Naast de wetenschap is er het gezin, de kerk, het onderwijs, de markteconomie, welzijnsorganisaties, het maatschappelijk middenveld en de staat. Elk van die domeinen heeft een eigen machtsbereik, dat door andere kringen niet aan eigen belangen mag worden onderworpen, zonder te ontaarden in een dictatuur. Van dat laatste is sprake wanneer de wetenschap wordt ingezet ter ondersteuning van overheidsbeleid op een wijze die invloed van andere domeinen minimaliseert, zo niet uitsluit. En het wordt nog erger wanneer ook de media zich daarbij gewillig laten inzetten voor de verspreiding van een verpolitiekt wetenschappelijk verhaal. Tegen een dergelijke ontwikkeling verzet de gereformeerde traditie, met name die van neocalvinisten als Kuyper en Dooyeweerd, zich met kracht.

…EN DE EIGEN ROL VAN DE STAAT

In een interview voor het themanummer ‘Politiek en wetenschap’ van Zicht bijna tien jaar geleden, stelde de natuurkundige Robbert Dijkgraaf: ‘Politiek bedrijven is een ander metier dan onderzoek doen. Toch zou ik politici willen oproepen om in elk geval de feiten en conclusies van wetenschappelijk onderzoek tot zich te nemen. […] Het is vervolgens aan hen om daaraan conclusies voor beleid te verbinden.’ ⁸

Dat klinkt redelijk. Wel is daarbij echter de vraag aan de orde: welk doel dient dat beleid te hebben? Wetenschappelijke kennis kan bij tijd en wijle geraadpleegd worden ter ondersteuning van beleidsvoornemens. Maar ze kan nooit leidend zijn, laat staan dat haar het alleenrecht op beleidsvorming toekomt. Dat was ook waarom Trump zijn topviroloog terecht wees toen deze voor het oog van de wereld op de stoel van de beleidsmaker ging zitten.

De overheid heeft vóór alles de roeping recht te doen. In navolging van Dooyeweerd gaat het dan om het waarborgen van het recht op bescherming van leven, vrijheid en bescherming van privé-eigendom, alsmede het ondersteunen van de onderlinge solidariteit tussen burgers. Wanneer die roeping als zodanig niet langer ervaren wordt, verandert iedere staat door zijn monopolie op de zwaardmacht in een roversbende die de soevereiniteit van andere kringen in de samenleving niet langer respecteert.

Inderdaad kan wetenschap hierbij niet meer dan een bijrol spelen. Bij de vaststelling van wetten en het daarop gebaseerde overheidsbeleid spelen ook morele overwegingen. Daarnaast dienen private belangen zorgvuldig te worden afgewogen tegen het algemeen belang.

Daarbij is het vanuit christelijk perspectief, anders dan voor neoliberalen, niet de taak van de overheid om eindeloos economische groei te realiseren, noch om het creëren van een door allen gedeelde ideologie of geloofsovertuiging. Wat ze wel moet doen, zo was Dooyeweerd van mening, is ruimte scheppen waarbinnen individuele burgers en een grote diversiteit aan maatschappelijke verbanden in vrede met elkaar samenleven, samenwerken en elkaar tot steun kunnen zijn. ⁹

Vooral in tijden van crisis heeft de overheid een uitdaging om het recht op leven, vrijheid en eigendom te waarborgen. Ook de waarde van de solidariteit kan daarbij onder druk komen te staan. Niet alleen maar omdat particuliere belangen vaak strijdig zijn met het algemeen belang, maar ook omdat het recht op leven strijdig kan zijn met het recht op vrijheid.

Zo kan inderdaad een vrijheidsbeperkende maatregel als een lockdown gerechtvaardigd zijn om de verspreiding van een virus tegen te gaan, en het leven van de meest kwetsbaren in onze samenleving te beschermen. Omgekeerd mag een lockdown ook niet langer duren dan voor dat doel strikt noodzakelijk, en dienen zo snel mogelijk alternatieve manieren te worden gevonden om hetzelfde doel te bereiken.

IN DE PRAKTIJK: DE TECHNOCRATIE… 10

Wanneer we ervan uitgaan dat wetenschap en politiek niet alleen betrekking hebben op een ander aspect van de werkelijkheid, maar ook een andere benadering voorstaan, dan zou je zeker in tijden van crisis een spanningsvolle relatie tussen beide verwachten.

Een technocratie gaat daarentegen uit van ‘consensus’. Daarin is beleid:

a) als wetenschap verkochte politiek, waardoor elk politiek debat over de aard van de betrokken crisis en met het oog daarop te nemen maatregelen, bij voorbaat in diskrediet wordt gebracht, en

b) een pakket aan regels, procedures en draaiboeken die suggereren dat de situatie onder controle is, maar dat in feite een belemmering vormt voor een snelle en adequate aanpak van de crisis.

Drie maanden nadat bekend werd dat het coronavirus huishield in China, en ruim anderhalve maand nadat de eerste aanvraag voor een parlementair debat over een mogelijke aanpak voor Nederland werd weggewuifd, sprak Rutte de natie voor het eerst rechtstreeks toe. Er waren hier inmiddels al 24 mensen aan het virus overleden. Er werden terecht steeds meer vragen gesteld bij het laconieke, zo niet lakse optreden van de overheid. Veel burgers wilden nu eindelijk wel eens weten wat er van hen verwacht werd in de strijd tegen het virus. Rutte stelde toen letterlijk: 11

…het antwoord op alle vragen die leven, begint bij de kennis en ervaring van deskundigen. Laat ons daaraan vasthouden. Aan deskundigen als Jaap van Dissel en zijn collega’s van het RIVM. Virologen, intensive care artsen en andere specialisten. Hun advies is vanaf het begin leidend geweest voor alle maatregelen die tot nu toe in Nederland zijn getroffen. En het is belangrijk dat we op dat kompas van wettenschappelijke kennis en betrouwbare feiten blijven varen.

Hij ging daarbij overduidelijk voorbij aan het feit dat het RIVM de risico’s van het virus lange tijd schromelijk had onderschat, en pas van gedachten veranderde toen het aantal mensen met symptomen schrikbarend toenam. Bovendien verschilde het RIVM fundamenteel van mening met een aantal kritische virologen over de te nemen maatregelen.

Was een lockdown nu wel of niet gewenst? In hoeverre werkte de aanpak waarvoor in landen als Zuid-Korea, Taiwan en Israël gekozen was, namelijk om bij symptomen te testen en positieve gevallen direct in quarantaine te plaatsen? Ondanks het succes ervan in die landen om de verspreiding van het virus in te dammen, was het RIVM nog steeds van mening dat die maatregelen hier niet van toepassing waren. Op basis daarvan werd aan de oproep door met name FvD tot een kortstondige lockdown, geen gehoor gegeven. Ook hier kwamen zowel het RIVM als de regering tot andere gedachten toen het te laat was.

Vervolgens werd gekozen voor de onder wetenschappers zeer omstreden aanpak van de groepsimmuniteit. Deze vorm van immuniteit was bedoeld, zo luidde het verhaal, om kwetsbare ouderen te beschermen tegen het virus.

Derhalve konden scholen gewoon open blijven, en vluchten uit hard getroffen gebieden als China, landen uit het Midden-Oosten, en Italië en Spanje gewoon op Schiphol blijven landen, zonder dat passagiers werden getest. Dat ‘een nationalist’ als Trump vluchten uit dergelijke landen verbood, sterkte veel politici en media in ons internationaal georiënteerde landje in de overtuiging dat we goed bezig waren.

Anders dan bijvoorbeeld in Noordrijn-Westfalen, hadden RIVM noch de regering bedacht dat groepsimmuniteit, naast meer plekken op de intensive care, ook meer test- en beschermingsmateriaal en ook medicijnen vereiste. ¹² Pas twee weken later, op 31 maart lijkt ook de regering daarvan, getuige een mededeling van minister Hugo de Jonge, overtuigd. Maar voor de goedkeuring, aanschaf en massale toepassing ervan blijken bureaucratische regels en procedures vervolgens een zware belemmering. Nog weer twee weken later is de testcapaciteit nog steeds niet verbeterd. Pas vanaf juni lijkt daarvan pas sprake te kunnen zijn. Het feit dat Trump een alternatieve therapie op basis van Hydroxychloroquine aanprijst, lijkt voor het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift als The Lancet reden om in een wetenschappelijk gezien zeer twijfelachtig artikel het middel als zeer schadelijk af te doen. Ook het RIVM volgt die lijn, ondanks het feit dat een aantal huisartsen er in hun praktijk al goede ervaringen mee hebben.

Het monopolie op de strijd tegen het virus wordt daarmee aan de ziekenhuizen toegewezen. Daartoe krijgen zij van overheidswege ook de zeer beperkt beschikbare middelen toegewezen. De situatie in verpleeghuizen en thuiszorg wordt daarmee vrijwel volledig verwaarloosd. Met, net als in Groot-Brittannië en Zweden, massale sterfte van ouderen als gevolg. Pas nadat zich in ons land geruchten verspreiden dat deze situatie wel erg veel weg heeft van een gerichte poging een hele generatie ‘op te ruimen’, komt het RIVM met de mededeling dat ze bij de planning op dit punt ‘een fout’ hebben gemaakt.

Inmiddels weten we wat een vergelijkbare aanpak ook in België, Zweden en Groot-Brittannië voor gevolgen heeft gehad. Spanje en Italië hadden nog het ‘excuus’ dat zij werden overvallen door het virus. Maar met hen behoren wij tot de top-zes van landen die per hoofd van de bevolking de meeste slachtoffers te betreuren kregen. En wanneer we bedenken dat het hier alleen om doden gaat die getest waren – in Nederland is veel minder getest dan in omringende landen – dan is de kans groot dat ons land het er nog veel slechter heeft afgebracht dan uit de statistieken kan worden opgemaakt.

Bovendien, door continu achter de feiten aan te lopen, en te kiezen voor een ‘intelligente’ lockdown in plaats van de korte maar krachtige lockdown – waarvoor Korea, Taiwan en Israël kozen – worden bepaalde bedrijfstakken heel hard geraakt. Naast testen, traceren en isoleren, hebben de genoemde landen goede ervaringen met het dragen van mondkapjes. Daartegenover volgt de regering nog altijd het dictaat van het RIVM dat mondkapjes onvoldoende bescherming bieden – behalve in het vliegtuig. Terwijl in genoemde landen de situatie weer is genormaliseerd, dreigt hier de anderhalve meter-samenleving nota bene in wet te worden vastgelegd – en wel voor de duur van een jaar. Nu al wordt rekening gehouden met een economische krimp van 6-7% – veel meer dan die ten tijde van de economische crisis die we net te boven leken.

…VOORZIEN VAN EEN GOEDE PRESENTATIE…

En toch steeg de politieke partij van Rutte lange tijd in de peilingen. Ondanks opzichtig falen, bestaat er een redelijke consensus over de koers van het regeringsbeleid. De roep van althans een deel van de oppositie om bij beleid niet al-leen rekening te houden met epidemiologische prognoses, maar ook met menselijke factoren en een bedrijfsmatige aanpak van problemen, vindt langzaamaan iets meer steun. Maar vier maanden na de eerste signalen dat er iets misging, en na veel vrijheid beperkende maatregelen en massale sterfte, is dat wel heel erg laat. ‘Het ontbreekt hier aan management-wijsheid,’ zo constateerde econoom Eduard Bomhoff.

‘RIVM-ers zijn wetenschappers, en ministers vlotte praters, maar de inzichten uit de praktijk dringen tot nog toe onvoldoende door.’ ¹³

Hoewel er hier-en-daar inmiddels wel wat kritische geluiden te horen zijn, blijven veruit de meeste media Rutte nog altijd trouw. En dat kan, zolang je beslissingen consequent verpakt in termen van ‘een duivels dilemma’, ‘ongelooflijke worstelingen’ en ‘ik beloof steeds te vertellen wat er in mij zit, wat we weten en wat niet.’

Toen Rutte uiteindelijk na veel druk vanuit de samenleving uiteindelijk toch besloot tot een lockdown, ging ook dat gepaard met veel gevoel voor empathie. En die lockdown werd verkocht als ‘intelligent’, omdat een strenge lockdown strijdig zou zijn met de oer-Hollandse vrijheidszin. De media waren vrijwel unaniem enthousiast – het RD niet uitgezonderd. Zelfs een maand later luidde het hoofdredactioneel commentaar nog steeds: ‘De manier waarop premier Rutte en minister De Jonge de Nederlandse bevolking bij de hand nemen om ze door deze moeilijke periode te loodsen, dwingt veel respect af.’ ¹⁴ Ondanks het feit dat zelfs toen de regering bestuurlijk nog niet klaar was om de daarbij noodzakelijke test- en beschermingsmiddelen te helpen leveren. Kennelijk is ook in tijden van crisis de manier waarop een boodschap gecommuniceerd wordt, belangrijker dan tijdig en effectief politiek leiderschap.

Maar technocratische besluitvorming opleuken met een goede communicatie is nog geen politiek. Dat voor dat laatste inderdaad meer komt kijken leek minister De Jonge te beseffen toen hij de woorden van Groen van Prinsterer aanhaalde: ‘Regeren is iets anders dan administreren.’ 15 Net zo goed als regeren ook meer is dan communiceren.

Echter, naast het feit dat hij de genoemde woorden abusievelijk toeschreef aan Abraham Kuyper, miste hij ook de ironie van de context waarin Groen destijds die woorden neerschreef. Ze waren namelijk bedoeld als kritische reflectie op het beleid van toenmalig Koning Willem I. ¹⁶ En laat de voorgestelde coronawet door staatsrechtsgeleerde Wim Voermans nu net worden getypeerd als een terugkeer naar diens autocratische stijl van optreden. ¹⁷

KRITIEK GERECHTVAARDIGD!

De vraag dient steeds te zijn: Maken politici ook de juiste keuzes in de strijd tegen Covid-19? Terwijl tot half april de focus lag op input van virologen en ic-managers, werd daarna eindelijk de politieke roep om input van economen, ethici, psychologen en gedragswetenschappers gehoord. Begin mei begon het kabinet ook eindelijk voorzichtig contacten met het bedrijfsleven aan te knopen. Ook feedback vanuit de wereld van de verpleeghuizen en thuiszorgorganisaties werd gehoord.

Maar het technocratisch-ambtelijke leerproces verloopt uiterst moeizaam. Nog steeds vormen verouderde inzichten van het RIVM de richtlijn voor het kabinetsplan om de noodmaatregel van de anderhalve metersamenleving nu ook wette-lijk te laten vastleggen. Winst is dat er dan eindelijk een parlementair debat komt over zaken die tot nu toe bij decreet geregeld werden. Naast een aantal politieke partijen (waaronder de SGP) zijn er ook staatsrechtsgeleerden (waaronder, naast Voermans, ook Jan Brouwer) die kritiek hebben op dit plan. 18 Volgens hen wordt hier nog steeds onder het mom van volksgezondheid vergaand inbreuk gemaakt op de elementaire vrijheden als die van godsdienst en meningsuiting. Niet alleen gelden stevige beperkingen voor deelname aan kerkdiensten, maar ook demonstaties tegen lockdown-maatregelen zijn verboden. Daarmee wordt de ruimte voor eigen verantwoordelijkheid onnodig beperkt.

In dat licht is de reactie van Trump op zijn de suggestie van zijn adviseur om scholen langer dicht te houden niet zo heel erg gek. Zoals eerder gezegd, het is niet aan virologen om op de stoel van de politiek te gaan zitten. Het past in ieder geval niet in de gereformeerde opvatting waarin staat en wetenschap competenties hebben die niet alleen principieel van elkaar onderscheiden zijn, maar daarnaast te maken hebben met de soevereiniteit van andere kringen in de samenleving. In dat licht schreef de hoofdredactie van het RD, twee maanden na het eerdergenoemde commentaar, terecht: 19

Politici mogen in het besturen van het land niet eendimensionaal denken. Zij mogen, om maar iets te noemen, complexe maatschappelijke vraagstukken niet ‘oplossen’ vanuit slechte een economische invalshoek, of eenzijdig vanuit het belang van de volksgezondheid, maar moeten daarbij voortdurend zoveel mogelijk aspecten betrekken.

Opvallend verschil met de situatie in de VS is bovendien dat daar, anders dan hier, veel meer oog is voor het maatschappelijk belang van de kerkelijke samenkomsten. Ook op dat punt gaan regels hier ten koste van de ruimte voor eigen verantwoordelijkheid tot inachtneming van de nodige voorzorgsmaatregelen. Maar het allerbelangrijkste verschil is wel, dat de Amerikaanse regering zich voor het welslagen van de strijd tegen het coronavirus afhankelijk wist van Iemand die uiteindelijk boven alles staat. Vandaar dat zij actief opriep tot gebed.

Hier in Nederland lijkt daarentegen dezelfde links-liberale tijdgeest vaardig over onze leidslieden als die waartegen de hervormde ds. F.W. Smits zich keerde in een biddagpreek tijdens de choleracrisis van 1853: ²⁰

Als uw god de natuur is of een zelfgemaakt rationeel denkbeeld, dan is wat de menselijke wetenschap en de politiek zeggen, de waarheid. Maar als we in de ene, ware God geloven, laat ons dan tot Hem bidden. Hij kan de natuur laten veroorzaken wat niet zij, maar Hij wil. Belijdt Hem oprecht uw zonden, want Hij vergeeft gaarne…

NOTEN

1 Reformatorisch Dagblad, 15 mei 2020.

2 De crisis der humanistische staatsleer in het licht eener calvinistische kosmologie en kennistheorie (Amsterdam 1931), pp. 150-151.

3 De planning van ontplooiing. Wetenschap, politiek en de maakbare samenleving (Den Haag 1999).

4 Cor van Montfort, Ank Michels & Wouter van Dooren (red.), Stille ideologie. Onderstromen in beleid en bestuur (Den Haag 2012).

5 Zie Frank Ankersmit & Leo Klinkers (red.), De tien plagen van de staat. De bedrijfsmatige overheid gewogen (Amsterdam 2008); Paul Frissen, Sturing en publiek domein: sociaaldemocratie zonder partij (Amsterdam 2000), De staat (Amsterdam 2002); Hermann von der Dunk, De macht van het getal. En andere broze onzekerheden (Amsterdam 2015).

6 ‘De aard van de wetenschappelijke kennis,’ in W. de Vries, M.J. de Vries & P. de Vries, Woord en wetenschap. Goddelijke openbaring en menselijk inzicht (Apeldoorn 2020), p. 79.

7 Wijsbegeerte der Wetsidee III (Amsterdam 1936), pp. 390-391.

8 ‘Bruggenhoofden nodig om bruggen te slaan tussen wetenschap en politiek,’ in Zicht 2 (2011), p. 26.

9 Herman Dooyeweerd. Christian Philosopher of State and Civil Society (Notre Dame 2011), pp. 219-220.

10 Zie voor de feiten: https://www.elsevierweekblad.nl/nederland/achtergrond/2020/03/tijdlijn-coronacrisis-in-tweets-rivm-743404/; https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/5136981/ reconstructie-testen-traceren-corona; https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/5136311/corona-testbeleid-contactonderzoek-covid-19-brononderzoek; https://www.scientias.nl/de-rel-rond-trumps-wondermiddel-tegen-covid-19-duurt-voort/.

11 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2020/03/16/tv-toespraak-van-minister-president-mark-rutte.

12 https://www.vpro.nl/argos/lees/nieuws/2020/waarom-onze-duitse-buren-veel-minder-coronadoden-hebben. html.

13 https://www.wyniasweek.nl/rutte-en-rivm-moeten-leren-van-de-praktijk-maar-doen-dat-te-weinig/.

14 Reformatorisch Dagblad, 17 april 2020.

15 https://www.elsevierweekblad.nl/nederland/achtergrond/2020/05/hugo-de-jonge-citeerde-niet-abraham-kuyper-maar-groen-van-prinsterer-758654/.

16 Handboek der geschiedenis van het Vaderland II (Leiden 1845), p. 1247.

17 https://wimvoermans.blog/2020/06/08/ontwerp-tijdelijke-wet-maatregelen-covid-19-slecht-idee/.

18 https://www.nporadio1.nl/1-op-1/onderwerpen/60080-2020-06-11-kees-van-der-staaij-over-spoed-coronawet-ik-steun-geen-baggerwethttps;

19 Reformatorisch Dagblad, 23 mei 2020.

20 Met dank aan A.B. Goedhart, ‘Dromen van biddag door de Nederlandse overheid,’ in Protestants Nederland, 6 (2020), p. 129.

dr. J.O. van de Breevaart, De rol van politiek in crisistijd

Hans van de Breevaart, redactielid

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen